Εθνικισμός και «θρησκευτικός εθνικισμός»: διάκριση, σύγχυση και πατερική τοποθέτηση
Γράφει ο Γεώργιος Μεταξάς
(email: orthologein@gmail.com
Telegram: https://t.me/orthologein
Discord: https://discord.gg/e3qGpCQJu
TikTok: Orthologein
Μηνύματα: https://link.me/orthologein)
Αδέλφια εν Κυρίω αγαπητά, έρρωσθε κι ευδαιμονείτε εν παντί.
Οι όροι «εθνικισμός» και «θρησκευτικός εθνικισμός» χρησιμοποιούνται σήμερα συχνά, άλλοτε ως περιγραφές και άλλοτε ως κατηγορίες. Πολλές φορές συγχέονται, άλλοτε ταυτίζονται αυθαίρετα και άλλοτε απορρίπτονται χωρίς διάκριση. Η σύγχυση αυτή δεν είναι μόνο πολιτική ή κοινωνική· είναι και πνευματική. Διότι αγγίζει τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται την ταυτότητά του, τη σχέση του με το έθνος και τη σχέση του με τον Θεό.
Τι είναι ο εθνικισμός
Ο εθνικισμός, ως ιστορικό και ιδεολογικό φαινόμενο, αναφέρεται στην υπερύψωση του έθνους σε πρωταρχική αξία. Το έθνος δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως κοινότητα ιστορίας, γλώσσας και πολιτισμού, αλλά ως απόλυτο σημείο αναφοράς, στο οποίο υποτάσσονται οι λοιπές εκφάνσεις της ζωής.
Σε μία ήπια μορφή, εκφράζεται ως ισχυρή προσήλωση στην εθνική ταυτότητα και στην πολιτιστική συνέχεια. Σε ακραίες μορφές, όμως, μετατρέπεται σε ιδεολογία αποκλεισμού, όπου το «εμείς» αντιπαρατίθεται απόλυτα προς το «οι άλλοι».
Η Εκκλησία δεν απορρίπτει την αγάπη προς την πατρίδα. Την θεωρεί φυσική έκφραση του ανθρώπου. Όμως απορρίπτει την απόλυτη θεοποίηση του έθνους. Διότι κάθε απόλυτο που τίθεται εκτός Θεού μετατρέπεται σε είδωλο.
Τι είναι ο «θρησκευτικός εθνικισμός»
Ο λεγόμενος «θρησκευτικός εθνικισμός» προκύπτει όταν η πίστη χρησιμοποιείται ως στοιχείο ενισχύσεως της εθνικής ταυτότητας. Η θρησκεία δεν βιώνεται ως οδός σωτηρίας, αλλά ως εργαλείο συλλογικής ταυτότητας.
Σε αυτήν την περίπτωση:
- το έθνος «αγιοποιείται»
- η πίστη ταυτίζεται με την εθνική ένταξη
- ο Θεός προσεγγίζεται ως «Θεός ενός λαού» με αποκλειστικό τρόπο
Η πίστη, αντί να υπερβαίνει τα όρια του κόσμου, εγκλωβίζεται σε αυτά. Και η Εκκλησία, αντί να λειτουργεί ως σώμα Χριστού, κινδυνεύει να μετατραπεί σε φορέα ιδεολογίας.
Σημεία επαφής
Δεν είναι τυχαίο ότι τα δύο αυτά φαινόμενα συναντώνται, καθώς:
- Και τα δύο αναζητούν ταυτότητα
- Και τα δύο δημιουργούν ισχυρή αίσθηση «ανήκειν»
- Και τα δύο μπορούν να κινητοποιήσουν συναισθήματα και συλλογική δράση
Η σύνδεσή τους γίνεται ιδιαίτερα έντονη σε περιόδους κρίσεως, όπου ο άνθρωπος αναζητεί σταθερότητα και βεβαιότητα.
Σημεία αποκλίσεως
Ωστόσο, η απόσταση μεταξύ τους, από θεολογικής πλευράς, είναι ουσιώδης.
Ο εθνικισμός, ακόμη και στην ακραία μορφή του, παραμένει κοσμικό φαινόμενο. Ο «θρησκευτικός εθνικισμός», όμως, αγγίζει την ίδια την πίστη. Και εκεί ακριβώς εντοπίζεται ο κίνδυνος.
Διότι:
- μετατρέπει την Εκκλησία σε φορέα εθνικής ιδεολογίας
- περιορίζει την καθολικότητα του Ευαγγελίου
- αλλοιώνει το μήνυμα της σωτηρίας
Η Εκκλησία δεν ανήκει σε ένα έθνος. Είναι «καθολική», δηλαδή οικουμενική. Αγκαλιάζει κάθε άνθρωπο, ανεξαρτήτως καταγωγής.
Η πατερική θεώρηση
Η πατερική παράδοση τοποθετεί το ζήτημα με σαφήνεια. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος τονίζει ότι «οὐδὲ Ἕλλην, οὐδὲ Ἰουδαῖος», αλλά όλοι καλούνται σε ενότητα εν Χριστώ. Η Εκκλησία δεν διαλύει τις ανθρώπινες ιδιαιτερότητες, αλλά τις υπερβαίνει.
Ο Μάξιμος ο Ομολογητής βλέπει την σωτηρία ως αποκατάσταση της ενότητας της ανθρωπότητας. Κάθε τι που δημιουργεί απόλυτους διαχωρισμούς αντιστρατεύεται αυτήν την πορεία.
Η αγάπη προς την πατρίδα δεν είναι πρόβλημα. Η απολυτοποίησή της όμως, είναι.
Η λεπτή ισορροπία
Ο άνθρωπος καλείται να ζήσει μία λεπτή ισορροπία:
- να αγαπά την πατρίδα του
- να τιμά την παράδοσή του
- να σέβεται την ιστορία του
αλλά ταυτόχρονα:
- να μην ταυτίζει την πίστη με την εθνικότητα
- να μην περιορίζει τον Θεό στα όρια ενός λαού
- να μην μετατρέπει την Εκκλησία σε ιδεολογικό εργαλείο
Σύγχρονη πρόκληση
Στη σύγχρονη εποχή, όπου οι ταυτότητες επαναπροσδιορίζονται, εμφανίζονται δύο αντίθετες τάσεις:
- η απόλυτη άρνηση της εθνικής ταυτότητας
- η απόλυτη ταύτιση πίστεως και έθνους
Και οι δύο αποτελούν υπερβολές. Η πρώτη οδηγεί σε απορρίζωση, η δεύτερη σε ιδεολογικοποίηση της πίστεως. Η Εκκλησία δεν καλείται να διαλέξει μεταξύ των δύο, αλλά να προσφέρει τρίτο δρόμο: την ενότητα εν Χριστώ.
Κατακλείδα
Ο εθνικισμός και ο «θρησκευτικός εθνικισμός» δεν είναι απλώς κοινωνικές έννοιες. Αποτελούν εκφράσεις της ανθρώπινης ανάγκης για ταυτότητα. Όμως η ταυτότητα, όταν απολυτοποιείται, μετατρέπεται σε δεσμά.
Η Εκκλησία δεν αρνείται την ταυτότητα, αλλά την υπερβαίνει. Δεν καταργεί την πατρίδα, αλλά την τοποθετεί μέσα σε μία ευρύτερη προοπτική: την σωτηρία του ανθρώπου.
Και τελικώς, το ερώτημα δεν είναι αν ανήκουμε σε ένα έθνος, αλλά αν ανήκουμε στο Σώμα του Χριστού. Διότι εκεί, κάθε διάκριση μεταμορφώνεται και κάθε άνθρωπος καλείται σε ενότητα.
Βιβλιογραφία
- Ἡ Καινὴ Διαθήκη, ἔκδ. Ἀποστολικῆς Διακονίας
- Πατερικά κείμενα
- Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ὁμιλίαι εἰς τὰς Ἐπιστολὰς
- Μάξιμος ο Ομολογητής, Περὶ ἀγάπης
ΠΡΟΣΦΟΡΕΣ - ΔΩΡΕΕΣ
Εάν σας αρέσει το περιεχόμενο επιθυμείτε να ενισχύσετε το ιστολόγιό μας, σαρώστε το παρακάτω QR code για προσφορά 1€, ή 2€ ή 5€.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου