Η πληγή της μοναξιάς στη σύγχρονη κοινωνία και η απάντηση της Εκκλησίας

Γράφει ο Γεώργιος Μεταξάς 

(email: orthologein@gmail.com

Telegram: https://t.me/orthologein) 

Αδέλφια εν Κυρίω αγαπητά, έρρωσθε κι ευδαιμονείτε εν παντί.

Η εποχή μας υπερηφανεύεται για τα μέσα επικοινωνίας που διαθέτει. Ο άνθρωπος μπορεί μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα να μιλήσει με κάποιον που βρίσκεται στην άλλη άκρη της γης. Μπορεί να ανταλλάξει μηνύματα, εικόνες και σκέψεις με εκατοντάδες ανθρώπους καθημερινά. Κι όμως, μέσα σε αυτή την αδιάκοπη επικοινωνία, ένα παράδοξο γίνεται ολοένα πιο εμφανές. Ο σύγχρονος άνθρωπος αισθάνεται περισσότερο μόνος από ποτέ.

Οι πόλεις μεγαλώνουν, τα σπίτια βρίσκονται το ένα δίπλα στο άλλο, οι άνθρωποι συναντώνται καθημερινά στους δρόμους και στους χώρους εργασίας. Παρ’ όλα αυτά, οι σχέσεις συχνά παραμένουν επιφανειακές και η καρδιά του ανθρώπου βιώνει μια βαθιά απομόνωση. Θα μπορούσε κανείς να επαναλάβει εκείνα τα λόγια του ποιητού ότι "ποτέ οι στέγες των σπιτιών δεν ήταν τόσο κοντά η μία στην άλλη και ποτέ οι καρδιές των ανθρώπων τόσο μακρυά η μία από την άλλη" .

Η μοναξιά αυτή δεν είναι τυχαίο φαινόμενο. Είναι ένα από τα χαρακτηριστικά της σύγχρονης κοινωνίας και εμφανίζεται με δύο βασικές μορφές. Από τη μία πλευρά υπάρχει η μοναξιά της ψηφιακής επικοινωνίας και από την άλλη η μοναξιά της ίδιας της κοινωνικής ζωής. Και οι δύο μορφές αποκαλύπτουν ένα βαθύτερο πρόβλημα που αγγίζει την ανθρώπινη ύπαρξη.

Ο Μέγας Βασίλειος διδάσκει ότι ο άνθρωπος είναι από τη φύση του κοινωνικό ον και ότι δεν δημιουργήθηκε για να ζει απομονωμένος αλλά σε κοινωνία με τους άλλους. Για τον λόγο αυτόν γράφει ότι τίποτε δεν είναι τόσο χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσεως όσο η κοινωνία και η αλληλεγγύη μεταξύ των ανθρώπων.

Όταν οι άνθρωποι είναι κοντά και οι καρδιές μακριά

Η σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται από ένα παράδοξο. Ποτέ άλλοτε οι άνθρωποι δεν είχαν τόσους πολλούς τρόπους επικοινωνίας μεταξύ τους, κι όμως ποτέ άλλοτε δεν αισθάνθηκαν τόσο μόνοι. Οι πόλεις είναι πυκνοκατοικημένες, τα σπίτια βρίσκονται το ένα δίπλα στο άλλο, τα κοινωνικά δίκτυα υπόσχονται συνεχή επικοινωνία, κι όμως η εμπειρία της μοναξιάς γίνεται ολοένα και πιο έντονη. Θα μπορούσε κανείς να επαναλάβει τα λόγια εκείνου του ποιητού ότι ποτέ οι στέγες των σπιτιών δεν ήταν τόσο κοντά η μία στην άλλη και ποτέ οι καρδιές των ανθρώπων τόσο μακριά. Η μοναξιά αυτή έχει δύο κύριες μορφές:

Η ψηφιακή μοναξιά

Η πρώτη μορφή είναι η μοναξιά της ψηφιακής εποχής. Τα κοινωνικά δίκτυα δημιούργησαν την ψευδαίσθηση της συνεχούς επικοινωνίας. Ο άνθρωπος μπορεί να συνομιλεί με δεκάδες ή και εκατοντάδες ανθρώπους καθημερινά. Μπορεί να βλέπει φωτογραφίες, να ανταλλάσσει μηνύματα, να συμμετέχει σε συζητήσεις. Κι όμως, πολλές φορές αυτή η επικοινωνία παραμένει επιφανειακή.

Η ψηφιακή επικοινωνία σπάνια αγγίζει το βάθος της ανθρώπινης υπάρξεως. Αντί να δημιουργεί πραγματική κοινωνία προσώπων, συχνά καταλήγει να ενισχύει την απομόνωση. Ο άνθρωπος περιβάλλεται από πλήθος πληροφοριών και εικόνων, αλλά στερείται της ουσιαστικής παρουσίας του άλλου. Έτσι γεννάται ένα παράδοξο φαινόμενο. Ο άνθρωπος βρίσκεται συνεχώς σε επικοινωνία και ταυτόχρονα αισθάνεται βαθιά μόνος.

Η κοινωνική μοναξιά

Η δεύτερη μορφή είναι η κοινωνική μοναξιά, η οποία χαρακτηρίζει ιδιαίτερα τις σύγχρονες πόλεις. Οι άνθρωποι ζουν δίπλα δίπλα, εργάζονται στον ίδιο χώρο, συναντώνται καθημερινά στους δρόμους και στα μέσα μεταφοράς, κι όμως παραμένουν άγνωστοι μεταξύ τους.

Οι παραδοσιακές μορφές κοινότητας έχουν σε μεγάλο βαθμό χαθεί. Η γειτονιά δεν λειτουργεί πλέον ως ζωντανή κοινωνία ανθρώπων, αλλά ως απλός τόπος κατοικίας. Ο άνθρωπος επιστρέφει στο σπίτι του κουρασμένος, κλείνεται στον ιδιωτικό του χώρο και σπάνια δημιουργεί ουσιαστικούς δεσμούς με τους γύρω του.

Ο άνθρωπος δημιουργήθηκε για κοινωνία, όχι για απομόνωση

Για να κατανοήσει κανείς το πρόβλημα της σύγχρονης μοναξιάς, πρέπει να θυμηθεί πρώτα κάτι θεμελιώδες. Ο άνθρωπος δεν δημιουργήθηκε για να ζει απομονωμένος. Η ίδια η φύση του είναι κοινωνική.

Από τις πρώτες κιόλας σελίδες της Αγίας Γραφής, αποκαλύπτεται αυτή η αλήθεια. Όταν ο Θεός δημιουργεί τον άνθρωπο, λέγει ότι «οὐ καλὸν εἶναι τὸν ἄνθρωπον μόνον». Ο άνθρωπος καλείται να ζει σε σχέση με τον άλλον. Η ύπαρξή του ολοκληρώνεται μέσα στην κοινωνία των προσώπων.

Η πατερική παράδοση της Εκκλησίας επιμένει ιδιαίτερα σε αυτήν την αλήθεια. Όπως διδάσκει ο Μέγας Βασίλειος, τίποτε δεν είναι τόσο σύμφυτο με την ανθρώπινη φύση όσο η κοινωνία και η αλληλεγγύη μεταξύ των ανθρώπων. Ο άνθρωπος, λέγει ο Άγιος Πατέρας, δεν δημιουργήθηκε για να ζει μόνος, αλλά για να ζει μαζί με τους άλλους και να προσφέρει ο ένας στον άλλον.

Παρόμοια διδάσκει και ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος. Ο μεγάλος αυτός Πατέρας της Εκκλησίας τονίζει ότι η απομόνωση και ο εγωκεντρισμός είναι αντίθετοι προς την ίδια την ανθρώπινη φύση. Ο άνθρωπος καλείται να μάθει να αγαπά, να συμμερίζεται τον πόνο του άλλου και να οικοδομεί σχέσεις αδελφοσύνης.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να κατανοηθεί και η ζωή της Εκκλησίας. Η Εκκλησία δεν είναι απλώς ένας θρησκευτικός οργανισμός ούτε ένας τόπος όπου ο άνθρωπος εκπληρώνει ορισμένα θρησκευτικά καθήκοντα. Είναι κοινότητα ζωής. Είναι το σώμα του Χριστού μέσα στο οποίο ο άνθρωπος μαθαίνει να ζει ως αδελφός μεταξύ αδελφών.

Όταν λοιπόν η σύγχρονη κοινωνία οδηγεί τον άνθρωπο στην απομόνωση, τότε δεν δημιουργείται απλώς ένα κοινωνικό πρόβλημα. Δημιουργείται μια βαθιά αλλοίωση της ίδιας της ανθρώπινης υπάρξεως. Και ίσως γι’ αυτό η μοναξιά της εποχής μας δεν είναι απλώς ένα ψυχολογικό συναίσθημα. Είναι ένα πνευματικό τραύμα που φανερώνει ότι ο άνθρωπος έχει απομακρυνθεί από τον τρόπο ζωής για τον οποίο δημιουργήθηκε.

Η Εκκλησία βλέπει το πρόβλημα αυτό από διαφορετική οπτική. Ο άνθρωπος δεν δημιουργήθηκε για να ζει μόνος. Από την αρχή της δημιουργίας ο Θεός είπε ότι δεν είναι καλό να είναι ο άνθρωπος μόνος. Η ανθρώπινη ύπαρξη είναι κατ’ ουσίαν σχέση.

Η Εκκλησία δεν είναι απλώς ένας θρησκευτικός οργανισμός ούτε ένας χώρος τελετών. Είναι κοινότητα ζωής. Στο σώμα της Εκκλησίας ο άνθρωπος καλείται να εξέλθει από την απομόνωση και να εισέλθει σε πραγματική κοινωνία με τον Θεό και με τους άλλους ανθρώπους. Η ενορία, όταν λειτουργεί σωστά, δεν είναι απλώς τόπος λατρείας αλλά οικογένεια.

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τονίζει ότι η Εκκλησία είναι κοινότητα αγάπης. Δεν είναι απλώς τόπος λατρείας αλλά οικογένεια. Εκεί ο άνθρωπος καλείται να συναντήσει πραγματικά τον αδελφό του και να μάθει να ζει όχι μόνο για τον εαυτό του αλλά και για τον άλλον.

«Οὐ καλὸν εἶναι τὸν ἄνθρωπον μόνον»

Η Αγία Γραφή αποκαλύπτει από τις πρώτες κιόλας σελίδες της μια βαθιά αλήθεια για την ανθρώπινη ύπαρξη. Όταν ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο, διατύπωσε μια φράση που παραμένει διαχρονική: «Οὐ καλὸν εἶναι τὸν ἄνθρωπον μόνον».

Με αυτήν τη σύντομη αλλά ουσιαστική διατύπωση αποκαλύπτεται ότι η απομόνωση δεν ανήκει στο αρχικό σχέδιο της δημιουργίας. Ο άνθρωπος δημιουργήθηκε για σχέση, για κοινωνία, για αγάπη. Η ύπαρξή του ολοκληρώνεται μόνο όταν ανοίγεται προς τον άλλον.

Η σύγχρονη κοινωνία, όμως, φαίνεται να κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση. Παρά τα αμέτρητα μέσα επικοινωνίας που διαθέτει, οδηγεί συχνά τον άνθρωπο σε βαθύτερη απομόνωση. Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο. Εκεί όπου η ανθρώπινη παρουσία είναι πυκνότερη από ποτέ, η εμπειρία της μοναξιάς γίνεται ολοένα εντονότερη.

Η βιβλική αυτή φράση υπενθυμίζει ότι η λύση στο πρόβλημα της μοναξιάς δεν βρίσκεται απλώς στην αύξηση των μέσων επικοινωνίας. Βρίσκεται στην αποκατάσταση της αληθινής κοινωνίας των προσώπων, εκεί όπου ο άνθρωπος συναντά τον συνάνθρωπο όχι ως απρόσωπη παρουσία αλλά ως αδελφό.

Το οξύμωρο της εποχής μας. Περισσότερη επικοινωνία, φτωχότερος λόγος

Ένα από τα πιο παράδοξα φαινόμενα της εποχής μας είναι το εξής. Ποτέ άλλοτε στην ιστορία της ανθρωπότητας οι άνθρωποι δεν είχαν τόσα μέσα επικοινωνίας στη διάθεσή τους. Κι όμως, ποτέ άλλοτε ο λόγος τους δεν ήταν τόσο φτωχός. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τα σύντομα μηνύματα και οι ψηφιακές συνομιλίες δημιούργησαν μια νέα μορφή επικοινωνίας η οποία χαρακτηρίζεται από ταχύτητα αλλά όχι από βάθος. Οι προτάσεις γίνονται ολοένα μικρότερες, οι λέξεις λιγοστεύουν και η σκέψη συχνά περιορίζεται σε σύντομα σχόλια, εικόνες ή σύμβολα.

Έτσι εμφανίζεται ένα φαινόμενο που παλαιότερα θα θεωρούνταν αδιανόητο. Ενώ οι άνθρωποι επικοινωνούν περισσότερο από ποτέ, εκφράζονται ολοένα λιγότερο. Η γλώσσα φτωχαίνει, το λεξιλόγιο περιορίζεται και μαζί με αυτό περιορίζεται και η δυνατότητα του ανθρώπου να εκφράσει βαθύτερες σκέψεις και συναισθήματα. Αυτό το φαινόμενο, αποκαλείται "λεξιπενία". Λεκτική πτωχεία.

Το γεγονός αυτό δεν είναι απλώς ένα γλωσσικό πρόβλημα. Η γλώσσα είναι το όργανο της σκέψεως. Όταν ο λόγος φτωχαίνει, φτωχαίνει και η σκέψη. Όταν ο άνθρωπος δεν διαθέτει λέξεις για να εκφράσει τον εσωτερικό του κόσμο, τότε δυσκολεύεται να επικοινωνήσει ουσιαστικά με τον άλλον. Γι’ αυτό και η σύγχρονη κοινωνία παρουσιάζει ένα ακόμη παράδοξο. Οι άνθρωποι ανταλλάσσουν καθημερινά αμέτρητα μηνύματα, αλλά σπάνια μοιράζονται πραγματικές σκέψεις. Συνομιλούν συνεχώς, αλλά δύσκολα επικοινωνούν ουσιαστικά.

Αυτή η φτωχοποίηση του λόγου οδηγεί αναπόφευκτα και σε φτωχοποίηση των ανθρώπινων σχέσεων. Διότι η βαθιά σχέση μεταξύ των ανθρώπων οικοδομείται πάντοτε μέσα από τον λόγο, την κατανόηση και την ανταλλαγή των εσωτερικών εμπειριών. Και εδώ βρίσκεται μια από τις βαθύτερες αιτίες της σύγχρονης μοναξιάς.

Η μοναξιά μέσα στο πλήθος. Το φαινόμενο της ανώνυμης πόλης

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό της σύγχρονης εποχής είναι το φαινόμενο της μοναξιάς μέσα στο πλήθος. Οι μεγάλες πόλεις συγκεντρώνουν εκατοντάδες χιλιάδες ή ακόμη και εκατομμύρια ανθρώπους στον ίδιο χώρο. Οι δρόμοι είναι γεμάτοι, τα μέσα μεταφοράς ασφυκτικά, οι πολυκατοικίες υψώνονται η μία δίπλα στην άλλη. Κι όμως, μέσα σε αυτή τη συνεχή ανθρώπινη παρουσία, πολλοί άνθρωποι βιώνουν μια βαθιά απομόνωση.

Στην παραδοσιακή κοινωνία, οι ανθρώπινες σχέσεις είχαν διαφορετικό χαρακτήρα. Οι άνθρωποι γνώριζαν ο ένας τον άλλον, συμμετείχαν στη ζωή της κοινότητας και η καθημερινότητα δημιουργούσε φυσικούς δεσμούς μεταξύ τους. Η γειτονιά, η ενορία και η οικογένεια λειτουργούσαν ως ζωντανές κοινότητες.

Αντίθετα, στη σύγχρονη μεγαλούπολη κυριαρχεί συχνά η ανωνυμία. Οι άνθρωποι μπορεί να ζουν για χρόνια στην ίδια πολυκατοικία χωρίς να γνωρίζουν καν το όνομα του γείτονά τους. Η καθημερινότητα γίνεται μια διαρκής μετακίνηση μεταξύ εργασίας, υποχρεώσεων και ψηφιακής επικοινωνίας, χωρίς ουσιαστική ανθρώπινη επαφή.

Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο. Ο άνθρωπος βρίσκεται συνεχώς ανάμεσα σε άλλους ανθρώπους, αλλά σπάνια αισθάνεται ότι ανήκει πραγματικά σε μια κοινότητα. Το πλήθος δεν καταργεί τη μοναξιά. Πολλές φορές την εντείνει. Σύμφωνα με μελέτες που έχουν κατά καιρούς λάβει χώρα, έχει παρατηρηθεί ότι ένας άνθρωπος που ζει - για παράδειγμα - στην Θεσσαλονίκη, μέσω των κοινωνικών δικτύων μπορεί να γνωρίζει τι κάνει ένας άλλος άνθρωπος στην Μελβούρνη (τυχαία επιλογή), αλλά δεν έχει ιδέα αν ο συγκάτοικος του διπλανού του διαμερίσματος είναι ζωντανός ή όχι. 

Η ανώνυμη αυτή ζωή έχει και βαθύτερες συνέπειες. Όταν ο άνθρωπος παύει να αισθάνεται μέλος μιας κοινότητας, τότε ενισχύεται ο ατομισμός. Ο καθένας περιορίζεται στον δικό του μικρό κόσμο και η κοινωνία μετατρέπεται σταδιακά σε σύνολο απομονωμένων ατόμων που συνυπάρχουν στον ίδιο χώρο χωρίς ουσιαστική σχέση μεταξύ τους.

Και εδώ ακριβώς αναδεικνύεται ακόμη περισσότερο η σημασία της Εκκλησίας. Διότι η Εκκλησία καλείται να λειτουργήσει ως πραγματική κοινότητα μέσα σε έναν κόσμο που ολοένα γίνεται πιο απρόσωπος. Εκεί όπου η κοινωνία παράγει απομόνωση, η εκκλησιαστική ζωή καλείται να αποκαταστήσει την αληθινή κοινωνία των προσώπων.

Η απομόνωση και οι πληγές της ανθρώπινης ψυχής

Η σύγχρονη απομόνωση δεν αποτελεί απλώς ένα κοινωνικό φαινόμενο. Σε πολλές περιπτώσεις μετατρέπεται σε βαθιά πληγή της ανθρώπινης ψυχής. Όταν ο άνθρωπος στερείται ουσιαστικής επικοινωνίας, όταν δεν αισθάνεται ότι ανήκει σε μια ζωντανή κοινότητα και όταν οι σχέσεις του περιορίζονται σε επιφανειακές επαφές, τότε η μοναξιά αρχίζει να βαραίνει ολοένα περισσότερο την ύπαρξή του.

Δεν είναι τυχαίο ότι στις σύγχρονες κοινωνίες αυξάνονται συνεχώς τα φαινόμενα της ψυχικής καταθλίψεως και της υπαρξιακής αγωνίας. Πολλοί άνθρωποι βιώνουν μια βαθιά εσωτερική κενότητα. Ζουν μέσα σε έναν κόσμο γεμάτο εικόνες, πληροφορίες και συνεχείς ερεθισμούς, αλλά η καρδιά τους παραμένει ανικανοποίητη και διψασμένη για αληθινή σχέση.

Σε ορισμένες περιπτώσεις η κατάσταση αυτή γίνεται ακόμη πιο δραματική. Η παρατεταμένη απομόνωση μπορεί να οδηγήσει τον άνθρωπο σε βαριά ψυχική κατάπτωση και δυστυχώς, σε ακραίες περιπτώσεις, ακόμη και σε σκέψεις αυτοκαταστροφής. Όταν ο άνθρωπος αισθάνεται ότι είναι μόνος και ότι η ζωή του δεν έχει νόημα, τότε η απελπισία μπορεί να γίνει επικίνδυνη.

Η Εκκλησία πάντοτε γνώριζε αυτή τη βαθιά ανάγκη της ανθρώπινης ψυχής. Γι’ αυτό και η εκκλησιαστική ζωή δεν περιορίζεται σε μια τυπική λατρευτική συμμετοχή. Η ενορία καλείται να είναι τόπος αδελφοσύνης, τόπος όπου ο άνθρωπος δεν αισθάνεται μόνος αλλά μέλος μιας ζωντανής κοινότητας.

Όταν ο άνθρωπος επανευρίσκει την αληθινή κοινωνία με τον Θεό και με τον συνάνθρωπο, τότε αρχίζει να θεραπεύεται και η πληγή της μοναξιάς. Διότι η αγάπη και η κοινωνία των προσώπων είναι εκείνες που επαναφέρουν στην ανθρώπινη ύπαρξη το αίσθημα του νοήματος και της ελπίδας.

Η θεραπεία της μοναξιάς

Η θεραπεία της σύγχρονης μοναξιάς δεν βρίσκεται σε περισσότερη τεχνολογία ούτε σε περισσότερες μορφές επιφανειακής επικοινωνίας. Βρίσκεται στην αποκατάσταση της αληθινής κοινωνίας των προσώπων. Ο άνθρωπος χρειάζεται την παρουσία του άλλου, την πραγματική σχέση, την εμπιστοσύνη και την αγάπη.

Ακριβώς αυτήν την εμπειρία καλείται να προσφέρει η εκκλησιαστική ζωή. Όταν η ενορία μετατρέπεται σε πραγματική κοινότητα πίστεως και αγάπης, τότε η μοναξιά παύει να κυριαρχεί και ο άνθρωπος ανακαλύπτει ξανά το βαθύτερο νόημα της ανθρώπινης υπάρξεως.

Κατακλείδα 

Η εποχή μας πολλαπλασίασε τα μέσα επικοινωνίας αλλά δεν κατάφερε να θεραπεύσει τη μοναξιά του ανθρώπου. Αντίθετα, κατάφερε να την πολλαπλασιάσει. Η αληθινή θεραπεία της μοναξιάς δεν βρίσκεται στην τεχνολογία αλλά στην αποκατάσταση της ζωντανής κοινωνίας των προσώπων. Το να μπορούν δύο ή περισσότεροι άνθρωποι, να βρίσκονται πρόσωπο με πρόσωπο, να συζητούν, ν' αλληλεπιδρούν, είτε αυτό σημαίνει ότι θα βρεθούν σε ένα σπίτι, σ' ένα εστιατόριο, σε ένα πάρκο, μια πλατεία ή όπου αλλού. Η τεχνολογία θα πρέπει να έχει ένα σαφές όριο. Η συναναστροφή ωστόσο, αποτελεί τη βάση για μία υγιή ανάπτυξη, κοινωνική, νοητική και πνευματική. Εκεί όπου ο άνθρωπος παύει να ζει κλεισμένος στον εαυτό του και μαθαίνει να αγαπά και να μοιράζεται τη ζωή του με τον άλλον. Αυτήν ακριβώς την εμπειρία καλείται να προσφέρει η Εκκλησία στον σύγχρονο κόσμο.

Βιβλιογραφία - Πηγές

• Αγία Γραφή
• Μέγας Βασίλειος, Ομιλίες περί αγάπης
• Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες περί ελεημοσύνης
• Ζυγκμουντ Μπάουμαν, Ρευστή νεωτερικότητα
• Robert Putnam, Bowling A lone