Προφητείες: Ο ρόλος των προφητειών στην Ελληνορθόδοξη Παράδοση
Γράφει ο Γεώργιος Μεταξάς
(email: orthologein@gmail.com
Telegram: https://t.me/orthologein)
Αδέλφια εν Κυρίω αγαπητά, έρρωσθε κι ευδαιμονείτε εν παντί.
Κατά καιρούς, ιδιαίτερα σε περιόδους πολιτικής και κοινωνικής αστάθειας, αναζωπυρώνεται στον εκκλησιαστικό και διαδικτυακό λόγο το ενδιαφέρον γύρω από τις λεγόμενες «προφητείες περί του εκ πενίας βασιλέως». Ονόματα όπως του Λέοντος του Σοφού και του Οσίου Ανδρέου του διά Χριστόν Σαλού επανέρχονται συχνά στο προσκήνιο, συνοδευόμενα όμως από ποικίλες – και συχνά αυθαίρετες – ερμηνείες.
Δυστυχώς, η λαϊκή φαντασία πολλές φορές προηγείται της εκκλησιαστικής διάκρισης. Έτσι, εμφανίζονται ερμηνείες περί «εξαδακτύλου βασιλέως», ταυτίσεις με ιστορικά πρόσωπα άνευ τεκμηρίωσης, αλλά και προφητικά σχήματα που δεν αντέχουν σε πατερικό έλεγχο. Το αποτέλεσμα είναι να δημιουργείται σύγχυση, να καλλιεργείται μία ιδιότυπη αποκαλυπτική αγωνία και τελικά να αλλοιώνεται το ίδιο το πνεύμα της προφητείας.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία όμως δεν αντιμετωπίζει την προφητεία ως πεδίο περιέργειας ούτε ως εργαλείο πολιτικής φαντασιολογίας. Η προφητεία, κατά την Αγία Γραφή, είναι μαρτυρία Χριστού και παιδαγωγία μετανοίας. Δεν δίνεται για να ικανοποιήσει εθνικούς πόθους ή να συντηρήσει μυστικιστικές προσδοκίες, αλλά για να κατευθύνει τον άνθρωπο προς εγρήγορση, ταπείνωση και πνευματική προετοιμασία.
Στο παρόν άρθρο θα επιχειρήσουμε μια νηφάλια προσέγγιση των σχετικών κειμένων. Θα παραθέσουμε αυτούσιες τις προφητικές αναφορές του Λέοντος του Σοφού και του Οσίου Ανδρέου, θα επιχειρήσουμε ερμηνευτική ανάλυση στο φως της πατερικής παράδοσης και θα εξετάσουμε κατά πόσον οι διαδεδομένες λαϊκές ερμηνείες ευσταθούν. Σκοπός δεν είναι η αποδόμηση της προφητείας, αλλά η αποκατάστασή της εντός του εκκλησιαστικού πλαισίου.
Διότι το πρόβλημα στην εκκλησιαστική παράδοση, δεν είναι η προφητεία. Είναι η παραχάραξή της.
Τι είναι προφητεία κατά την Ορθόδοξη Παράδοση
Στην Αγία Γραφή και στην Πατερική Παράδοση, η προφητεία δεν είναι πρόβλεψη μελλοντικών γεγονότων με τη στενή, χρονολογική έννοια. Δεν είναι ημερολόγιο ιστορικών εξελίξεων ούτε μυστικός κώδικας πολιτικών ανατροπών. Η προφητεία είναι πρωτίστως φανέρωση του θελήματος του Θεού μέσα στην ιστορία.
Ο προφήτης δεν είναι «μάντης». Δεν λειτουργεί ως αποκρυφιστής. Είναι εκείνος που καθίσταται στόμα Θεού. Ο Απόστολος Παύλος είναι σαφής: «ὁ προφητεύων ἀνθρώποις λαλεῖ οἰκοδομὴν καὶ παράκλησιν καὶ παραμυθίαν» (Α΄ Κορ. κεφ. 14, στ. 3).
Η προφητεία οικοδομεί, δεν τρομοκρατεί. Παρακαλεί, δεν εντυπωσιάζει. Προτρέπει σε μετάνοια, δεν τρέφει περιέργεια. Στην Παλαιά Διαθήκη, οι προφήτες προειδοποιούν για συμφορές, αλλά ο σκοπός δεν είναι η περιγραφή του μέλλοντος· είναι η κλήση σε επιστροφή. Ο Ιωνάς δεν στάλθηκε στη Νινευή για να αναγγείλει αναπόφευκτη καταστροφή, αλλά για να προκαλέσει μετάνοια. Και η προφητεία ανεστάλη.
Είναι κρίσιμο να κατανοήσουμε ότι η εκάστοτε προφητεία δεν είναι μοιραία. Είναι παιδαγωγική. Στην Καινή Διαθήκη, το προφητικό χάρισμα παραμένει, αλλά πλέον κεντρώνεται στο Πρόσωπο του Χριστού. Η Αποκάλυψη του Ιωάννη δεν είναι κρυπτογραφημένο γεωπολιτικό σχέδιο. Είναι αποκάλυψη της νίκης του Αρνίου μέσα από δοκιμασίες.
Οι Πατέρες της Εκκλησίας τονίζουν ότι η προφητεία δεν δίδεται για να ικανοποιεί εσχατολογική περιέργεια. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος επαναλαμβάνει ότι η υπερβολική ενασχόληση με «σημεία και χρόνους» οδηγεί σε πλάνη. Ο άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος υπογραμμίζει ότι χωρίς καθαρότητα καρδίας δεν υπάρχει γνήσια προφητική διάκριση.
Συνεπώς, κάθε προφητικό κείμενο ερμηνεύεται:
- Χριστοκεντρικά
- Εκκλησιολογικά
- Πνευματικά
- όχι εθνικιστικά
Με διάκριση και όχι με φαντασιολογία
Όταν αποσπάται από αυτό το πλαίσιο, η προφητεία μετατρέπεται σε ιδεολογία. Και τότε παύει να είναι προφητεία.
Η προφητεία στην Ορθόδοξη Παράδοση δεν είναι μοιρολατρική ανακοίνωση ενός προδιαγεγραμμένου μέλλοντος. Δεν πρόκειται για αναπόφευκτο σενάριο που απλώς περιμένει να εκτυλιχθεί. Αντιθέτως, οι προφητείες λέγονται ώστε να μην συμβούν. Είναι θεία προειδοποίηση και όχι θεία καταδίκη.
Ο Θεός δεν αποκαλύπτει τα επερχόμενα για να ικανοποιήσει την ανθρώπινη περιέργεια, αλλά για να καλέσει σε μετάνοια. Κάθε προφητικός λόγος ουσιαστικά φωνάζει: «Εάν δεν υπάρξει επιστροφή, εάν δεν υπάρξει μετάνοια, αυτά θα συμβούν». Η προφητεία λειτουργεί ως πνευματικό καμπανάκι κινδύνου. Εάν ο άνθρωπος μετανοήσει, η ιστορία αλλάζει.
Η Αγία Γραφή είναι γεμάτη τέτοια παραδείγματα. Η Νινευή δεν καταστράφηκε, διότι μετανόησε. Ο Θεός «μετεμελήθη περί της κακίας» (Ιων. κεφ. 3, στ. 10). Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Θεός αλλάζει γνώμη, αλλά ότι η προφητεία ήταν παιδαγωγική και όχι μοιραία.
Έτσι και στην Πατερική Παράδοση, οι αναφορές σε «αρχές ωδίνων», σε δοκιμασίες, σε εθνικές συμφορές, δεν δίδονται για να καλλιεργούν πανικό ή πολιτική φαντασιολογία, αλλά για να εγείρουν πνευματική εγρήγορση.
Όπου λείπει η μετάνοια, ενεργοποιείται η προειδοποίηση. Όπου υπάρχει μετάνοια, η προφητεία εκπληρώνεται με άλλον τρόπο – ή και αναστέλλεται.
Ο Λέων ο Σοφός και το προφητικό σώμα που του αποδίδεται
Ο Λέων ΣΤ΄ ο επονομαζόμενος Σοφός (866–912 μ.Χ.), αυτοκράτωρ της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της μεσοβυζαντινής περιόδου. Νομοθέτης, συγγραφέας, υμνογράφος και πολιτικός με έντονη πνευματική καλλιέργεια, συνδέθηκε ήδη από τους μεσαιωνικούς χρόνους με ένα σύνολο κειμένων προφητικού χαρακτήρα, τα οποία κυκλοφόρησαν ευρέως στον ελληνορθόδοξο χώρο.
Εδώ χρειάζεται προσοχή: Δεν είναι όλα τα κείμενα που φέρουν το όνομα του Λέοντος ιστορικά βέβαιο ότι προέρχονται από τον ίδιο. Στη βυζαντινή γραμματεία ήταν συχνό φαινόμενο η απόδοση προφητικών ή εσχατολογικών κειμένων σε επιφανείς μορφές του παρελθόντος, προκειμένου να αποκτήσουν κύρος. Αυτό δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην κακοβουλία· συχνά πρόκειται για φαινόμενο ψευδεπιγραφής που εντάσσεται στη λογοτεχνική πρακτική της εποχής.
Ωστόσο, το λεγόμενο «προφητικό σώμα» που αποδίδεται στον Λέοντα δεν μπορεί να απορριφθεί συλλήβδην ως πλαστό, ούτε όμως να γίνει δεκτό άκριτα ως αυτούσιο αυτοκρατορικό κείμενο. Απαιτεί ιστορική και θεολογική προσέγγιση.
Τα προφητικά αυτά κείμενα κινούνται στο πλαίσιο της βυζαντινής εσχατολογικής παράδοσης, η οποία συχνά χρησιμοποιεί συμβολική γλώσσα, αριθμητικές εικόνες και πολιτικές αναφορές, ενταγμένες όμως σε ένα θεολογικό υπόβαθρο. Δεν πρόκειται για μαντικές διακηρύξεις, αλλά για ερμηνευτική ανάγνωση της ιστορίας υπό το πρίσμα της θείας πρόνοιας.
Είναι κρίσιμο να κατανοήσουμε ότι στη βυζαντινή σκέψη η ιστορία δεν είναι ουδέτερη. Η άνοδος και η πτώση αυτοκρατοριών ερμηνεύεται πνευματικά. Οι δοκιμασίες θεωρούνται παιδαγωγία. Οι πολιτικές ανακατατάξεις συνδέονται με την ηθική κατάσταση του λαού.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να αναγνωστεί και η αναφορά στον «ἐκ πενίας βασιλέα».
Δεν πρόκειται για μελλοντολογικό σύνθημα, αλλά για συμβολική διατύπωση που εντάσσεται στη βιβλική και πατερική παράδοση περί υψώσεως του ταπεινού.
Η προφητεία του Λέοντος του Σοφού
Κείμενο:
«Σχετικά με το θρύλο του φτωχού κι εκλεκτού βασιλιά του γνωστού κι αγνώστου, που κατοικεί στα σύνορα του Βυζαντίου… Αυτός είναι ο αληθινός βασιλιάς που τον έδιωξαν από το σπίτι του οι άνθρωποι…. Θα αποκαλυφθεί στο τέλος των Τούρκων (Iσμαηλιτών) ημέρα Παρασκευή, ώρα 3η. Αυτός πρόκειται να αποκαλυφθεί στο μέλλον και να φανερωθεί με θαυμαστά σημεία. Ένας άγγελος που αποκαλύφθηκε σαν λευκοφορεμένος ευνούχος θα τον πλησιάσει, ενώ κοιμάται, και θα του πει στο αυτί: «Ξύπνα εσύ που κοιμάσαι και σήκω πάνω, γιατί ο Χριστός σε προσκαλεί για να ποιμάνεις τον περιούσιο λαό». Κι έπειτα από λίγο θα του πει για δεύτερη φορά: «Βγες έξω εσύ ο κρυμμένος και μην κρύβεσαι, γιατί σε ζητούν πολλοί»….
Ύστερα θα του δώσει πέτρινες πλάκες πάνω στις οποίες θα έχουν χαρακτεί δύο εντολές: Να εκδικηθεί, να φέρει στο έθνος τα χρηστά, να διώξει την ασέβεια, να καταστρέψει αυτούς που κάνουν αμαρτωλές κι αισχρές πράξεις. Επίσης να διώξει από το ιερό τους κακούς ιερείς και να αποκαταστήσει τους άξιους ως προς το θείο. Αυτός ο άνθρωπος έχει κάποια χαρακτηριστικά. Το νύχι του μεγάλου δακτύλου του δεξιού ποδιού έχει ένα εξόγκωμα… πάνω στις δύο ωμοπλάτες του υπάρχουν πορφυροί σταυροί… και το όνομα αυτού του βασιλιά είναι κρυμμένο μέσα στα έθνη…
Θα αποστείλει τον αρχάγγελο του με τη μορφή ανθρώπου
Ο Κύριος θα τοποθετήσει το χέρι του πάνω στο κεφάλι αυτού του ανθρώπου. Εκείνες τις μέρες θα στενοχωρηθούν οι άνθρωποι, θα πέσουν με τα πρόσωπα τους πάνω στη γη, θα ρίξουν χώμα στα κεφάλια τους και θα φωνάξουν προς τον Κύριο, τον Θεό του ουρανού και της γης. Τότε ο Κύριος θα εισακούσει τις προσευχές τους και θα στρέψει τα αυτιά Του σ’ αυτούς που κατοικούν στη γη. Και θα αποστείλει τον αρχάγγελο του με τη μορφή ανθρώπου κι αυτός θα κατοικήσει στα νησιά. Και θα βρει αυτόν τον άγιο, αυτόν που μιλά, αλλά κανείς δεν μπορεί να τον δει και να τον γνωρίσει… Αυτός θα είναι αόρατος για τους πολλούς και ορατός από τον Θεό. Θα προέρχεται από αρχοντική γενιά και θα κατάγεται από βασιλικό γένος… Ο Θεός θα τον φανερώσει αυτόν και θα τον χρίσει με λάδι στα τέλη των ημερών…
Έτσι αυτός θα αποκαλυφθεί. Θα φανεί για τρεις μέρες στον ουρανό το λαμπρό αστέρι της μητέρας του Υψίστου στις 3 η ώρα τη νύχτα στη μέση της πόλης τα χαράματα. Αυτό το αστέρι δεν προέρχεται από τους πλανήτες, αλλά μοιάζει μ’ αυτό που φάνηκε στη σωτήρια γέννηση του Ιησού Χριστού. Ένας κήρυκας φώναζε δυνατά τρεις μέρες προσπαθώντας να ανακαλύψει και να καλέσει αυτόν στον οποίον στήριζαν τις ελπίδες τους.
Τότε ο λαός βλέποντας και ακούγοντας τη βροντώδη φωνή του κηρύγματος έμεινε έκπληκτος. Και ξεσηκώθηκαν και ήταν συγχρόνως φοβισμένοι και χαρούμενοι. Άρχισαν να φωνάζουν αγνοώντας αυτόν, στον οποίον έτρεφαν τις ελπίδες τους.
Τότε έβλεπες όλους τους ανθρώπους να φωνάζουν δυνατά και με θέρμη το Κύριε Ελέησον, να χτυπούν τα μέτωπα τους στη γη, να ρίχνουν χώμα στα κεφάλια τους, να αναστενάζουν και να κλαίνε για την επικείμενη θλίψη τους.
«Σας είναι αυτός αρεστός;»
Παρακαλούσαν τον Θεό να δεχθεί με ευμένεια τη δέηση τους και να ρίξει το φιλεύσπλαχνο μάτι Του στους κατοίκους της γης, ώστε να μπορέσουν οι εκλεκτοί που έμειναν να αναγνωρίσουν τον εκλεκτό του Θεού.
Θα φανεί στον ουρανό ένα σύννεφο γύρω από τον ήλιο που θα έχει το μέγεθος αλωνιού, που το αλωνίζουν το καλοκαίρι με τα βόδια και κάτω απ’ αυτό θα κρέμεται ένας σταυρός. Στα αριστερά του σταυρού του πορφυρού θα βρίσκεται τεντωμένο τόξο, που τέτοιο διέθεταν οι πατέρες μας στην αιώνια διαθήκη, χωρίς όλοι να γνωρίζουν γι’ αυτό που έλπιζαν. Τότε το κάτω μέρος του τόξου θα ανοίξει τον ουρανό και θα δείξει τη θέση του αληθινού βασιλιά. Οι λαοί, αφού δοξάσουν τον Θεό, θα τρέξουν γρήγορα στο άκρο του τόξου και θα πάρουν τον πολύτιμο και ένδοξο βασιλιά με λαμπάδες, βάια και τραγούδια και θα προσπαθήσουν με διάφορους τρόπους να τον φέρουν στην Κωνσταντινούπολη. Θα βροντοφωνάξει απ’ τον ουρανό ένας κήρυκας που δε θα φαίνεται προς το λαό και θα τους πει:
«Σας είναι αυτός αρεστός;»
Τότε όλοι θα τρομάξουν καν θα πέσουν σε έκσταση από τη φοβερή φωνή του κηρύγματος. Έπειτα θα χτυπούν τα στήθη τους με δάκρυα και στεναγμούς, θα υψώσουν τα χέρια τους στον ουρανό και θα πουν:
«Ναι Κύριε, επειδή εσύ μας τον έδωσες αυτόν, μας είναι αρεστός». Αφού τον προσκυνήσουν αυτόν, θα τον οδηγήσουν στη Κωνσταντινούπολη. και αφού προσευχηθεί, όλες οι σφραγισμένες πύλες θα ανοιχθούν… Αυτοί που βρίσκονται εκεί θα φύγουν φοβισμένοι.
Αφού προσευχηθούν κι ανεβούν σε κάποιο ψηλό μέρος θα τον ανακηρύξουν βασιλιά… Κι έτσι θα τον οδηγήσουν τη νύχτα στο παλάτι και θα χαθούν όλα τα σημεία. Αυτόν θα τον οδηγήσουν δύο άγγελοι με τη μορφή λευκοφορεμένου ευνούχου και θα του μιλούν στα αυτιά για το τι πρέπει να κάνει στο μέλλον».
Σημείωση: Το κείμενο αυτό, σύμφωνα με μελέτες, δεν αποτελεί ιστορικά τεκμηριωμένο αυτοκρατορικό έργο του Λέοντος ΣΤ΄, αλλά ανήκει στο ευρύτερο σώμα των λεγόμενων «Λεόντειων Χρησμών» που κυκλοφόρησαν σε μεταγενέστερες παραλλαγές, ιδίως μετά την Άλωση. Αυτό σημαίνει ότι πιθανότατα να έχουν υπάρξει κάποιες προσθήκες ή κάποιες αφαιρέσεις από το αρχικό κείμενο. Αυτό ωστόσο δεν μειώνει την αξιοπιστία της προφητείας, δεδομένου ότι σπάνια μεταγενέστερες προσθήκες μειώνουν σε σημασία το αρχικό.
Χαρακτήρας του κειμένου
Παρατηρώντας το κείμενο του Λέοντος, διαπιστώνουμε ότι δεν πρόκειται για κάποια απλή πολιτική πρόρρηση. Φέρει έντονα βιβλικά μοτίβα:
- Άγγελος που εγείρει τον εκλεκτό (παραπέμπει σε κλήση προφητών)
- Πέτρινες πλάκες με εντολές (σαφής αναφορά στον Μωυσή)
- Χρίση με έλαιο (βασιλική και μεσσιανική εικόνα)
- Σημείο στον ουρανό (αναλογία με το άστρο της Βηθλεέμ)
- Ερώτημα «Σας είναι αυτός αρεστός;» (θυμίζει βιβλική δοκιμασία λαού)
Άρα το κείμενο λειτουργεί τυπολογικά, όχι δημοσιογραφικά.
«Εκ πενίας»: Τι σημαίνει πραγματικά;
Είναι το πρώτο προφητικό κείμενο, που μας εισάγει στον όρο "εκ πενίας βασιλεύς", τον οποίο κι επιβάλλεται να ερμηνεύσουμε για πολλούς λόγους. Το κείμενο ουσιαστικά, μιλά για «φτωχό και εκλεκτό βασιλιά».
Η λέξη πενία στην πατερική γλώσσα δεν σημαίνει μόνο οικονομική φτώχεια. Σημαίνει:
- ταπείνωση
- αφάνεια
- στέρηση δόξης
- κοινωνική περιθωριοποίηση
Η βιβλική παράδοση είναι γεμάτη από «εκ πενίας υψωθέντες»:
- Δαβίδ από τα πρόβατα
- Μωυσής εξόριστος
- Ο ίδιος ο Χριστός «ἐκ πενίας» κατά κόσμον
Άρα το σχήμα είναι ένα αμιγώς θεολογικό μοτίβο. Δεν πρόκειται για βιογραφικό στοιχείο συγκεκριμένου προσώπου.
Το περίφημο «τύλωμα»
Το αμετάφραστο κείμενο λέει: «Το νύχι του μεγάλου δακτύλου του δεξιού ποδιού έχει ένα τύλωμα…». Δεν μιλά πουθενά για έκτο δάκτυλο. Το «τύλωμα» είναι σκληρία, εξόγκωμα, όχι ανατομική προσθήκη. Η λαϊκή μετάλλαξη σε «εξαδάκτυλο βασιλέα» είναι καθαρή παρανόηση. Η μετατροπή του «τυλώματος» σε «έκτο δάκτυλο» δεν στηρίζεται στο κείμενο αλλά σε προφορική παραποίηση, η οποία επαναλήφθηκε άκριτα σε νεότερους κύκλους.
Γιατί ΔΕΝ μπορεί να είναι ο Ιωάννης Βατάτζης
Ο Ιωάννης Γ' Δούκας Βατάτζης, γεννήθηκε το 1193 στο Διδυμότειχο και απεβίωσε το 1254 στο Νυμφαίο Ιωνίας. Ετάφη στην Ιερά Μονή Σωτήρος Χριστού Σωσάνδρας. Ήταν ο δεύτερος Αυτοκράτορας της Νικαίας (1222-1254), διάδοχος και γαμπρός του Θεοδώρου Α' Λάσκαρη. Κυβέρνησε 32 χρόνια κι επανέφερε την έδρα της Αυτοκρατορίας στην Κωνσταντινούπολη. Διακρίθηκε για τη συνετή του διακυβέρνηση, αν κι υπήρξαν κάποια σκάνδαλα σε προσωπικό επίπεδο. Ωστόσο ήταν άξιος πολιτικός και στρατιωτικός. Σύνηψε συμμαχία με τον Φρειδερίκο Β΄ Χοενστάουφεν (1194 – 1250, βασιλιάς από το 1220) μονάρχη της Δυτικής Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ο οποίος είχε πολλές διαφωνίες με την παπική έδρα. Αυτό τον βοήθησε να δημιουργηθεί ένα κλίμα σταθερότητας που στάθηκε η βάση για την επανόρθωση του Βυζαντίου. Μετά το θάνατό του, ανακηρύχθηκε Άγιος.
Η λαϊκή ταύτιση με τον Ιωάννη Βατάτζη βασίζεται σε δύο πράγματα:
- την ευσέβεια του προσώπου
- την προσδοκία «επιστροφής»
Όμως: το κείμενο του Λέοντος, μιλά για μελλοντική αποκάλυψη. Μιλά για αποκάλυψη «στα τέλη των Ισμαηλιτών». Μιλά για χρίση και άμεση ανακήρυξη. Δεν μιλά για ανάσταση νεκρού βασιλέως. Το «εκ πενίας» δεν σημαίνει «εκ μνήματος». Η ανάγνωση του «εκ πενίας» ως «εκ μνήματος» αποτελεί μεταγενέστερη λαϊκή προσθήκη, η οποία δεν ερείδεται στο προφητικό Σώμα και στερείται βάσεως.
Θεολογική Ανάγνωση
Διαβάζοντας προσεκτικά το κείμενο, διαπιστώνουμε ότι ο Λέων δεν πολυενδιαφέρεται να δώσει Όνομα. Το όνομα λέει ότι «είναι κρυμμένο». Αυτό είναι σκόπιμο, διότι η Ορθόδοξη παράδοση δεν τροφοδοτεί προσωπολατρία, αλλά μετάνοια. Κι αυτός είναι άλλος ένας σημαντικός λόγος που δεν αναφέρεται στον Ιωάννη Βατάτζη
Η έμφαση που δίδεται, είναι στη μετάνοια του λαού ο οποίος πέφτει κατά πρόσωπον και φωνάζει «Κύριε ελέησον». Τότε ο Θεός απαντά φέρνοντας τη λύση. Η λύση έρχεται μετά από συντριβή. Άρα η προφητεία είναι κλήση σε πνευματική αφύπνιση, όχι σε πολιτική αναμονή.
Το κείμενο ΔΕΝ καλεί σε:
- εθνικιστικό ενθουσιασμό
- πολιτικό μεσσιανισμό
- λαϊκή φαντασιοπληξία
Αντιθέτως, περιγράφει:
- καθαρμό ιερατείου
- αποκατάσταση δικαιοσύνης
- απομάκρυνση ασέβειας
- πνευματική κρίση
Αν το διαβάσεις νηφάλια, είναι πρώτα εκκλησιαστικό και μετά πολιτικό.
Η Ορθόδοξη Παράδοση δεν αρνείται την ιστορική παρέμβαση του Θεού. Αρνείται όμως την αυθαίρετη ταύτιση προσώπων και εποχών με βάση λαϊκές επιθυμίες. Κι ο λαός, καλό θα ήταν να συνειδητοποιήσει ότι καμία προφητεία δεν μπορεί να ερμηνευτεί, εάν δεν παρέμβει το Άγιο Πνεύμα.
Ο Όσιος Ανδρέας ο διά Χριστόν Σαλός και το προφητικό του όραμα
Πριν αναφερθούμε στο επίμαχο χωρίο περί «αρχών ωδίνων» και μελλοντικών γεγονότων, οφείλουμε να τοποθετήσουμε τον Όσιο Ανδρέα μέσα στο σωστό εκκλησιαστικό πλαίσιο.
Ο Όσιος Ανδρέας δεν είναι πολιτικός αναλυτής. Δεν είναι χρονικογράφος. Δεν είναι εθνικός οραματιστής. Είναι διά Χριστόν Σαλός. Και αυτό αλλάζει τα πάντα.
Η σαλότητα στην Ορθόδοξη Παράδοση δεν είναι ψυχική διαταραχή. Είναι εκούσια ταπείνωση, άρνηση κοσμικής σοφίας, κατάργηση κοινωνικής δόξας. Ο διά Χριστόν Σαλός βλέπει τα πνευματικά μέσα από την άκρα ταπείνωση. Γι’ αυτό και οι αποκαλύψεις του δεν έχουν χαρακτήρα πολιτικής πρόρρησης αλλά πνευματικής διάγνωσης.
Όταν ο Όσιος μιλά για «αρχές ωδίνων», δεν εισάγει πολιτικό σενάριο. Χρησιμοποιεί καθαρά ευαγγελική γλώσσα. Η φράση παραπέμπει απευθείας στο κατά Ματθαίον: «πάντα δὲ ταῦτα ἀρχὴ ὠδίνων» (Ματθ. κεφ. 24, στ. 8)
Άρα το πλαίσιο είναι εσχατολογικό, όχι γεωπολιτικό.
Οι «ωδίνες» στην Αγία Γραφή είναι εικόνα πόνου πριν από γέννα. Δεν είναι τελική καταστροφή. Είναι προειδοποιητική φάση. Είναι παιδαγωγική φάση. Αυτό σημαίνει ότι οι προφητικές εικόνες του Οσίου Ανδρέα πρέπει να διαβάζονται ως:
- κλήση σε μετάνοια
- αποκάλυψη πνευματικής παρακμής
- προειδοποίηση για δοκιμασία
και όχι ως ημερολόγιο μελλοντικών γεγονότων. Ο Όσιος Ανδρέας δεν περιγράφει πολιτικό σενάριο αναβίωσης αυτοκρατορίας, αλλά πνευματική κρίση και θεία παιδαγωγία.
Προφητεία Οσίου Ανδρέου του διά Χριστόν Σαλού
Κείμενο:
Ο ευσεβής βασιλιάς
– Τώρα, παιδί μου, Πως να σου διηγηθώ χωρίς δάκρια για την αρχή των ωδίνων και τη συντέλεια; Κατά τις έσχατες ημέρες θα αναδείξει ο Θεός βασιλιά κάποιο φτωχό[*]. Ο βασιλιάς αυτός θα πολιτευθεί με δικαιοσύνη, θα σταματήσει όλους τους πολέμους και θα πλουτίσει τους φτωχούς. Θα βασιλεύσει η ευτυχία όπως στην εποχή του Νώε. Οι άνθρωποι θα πλουτίσουν πολύ, θα ζουν γαλήνια και ειρηνικά, θα τρώνε, θα πίνουν, θα έρχονται σε γάμο, θα κινούνται με πολλή άνεση και θα απολαμβάνουν αμέριμνοι τα αγαθά της γης, επειδή δεν θα γίνονται πόλεμοι, θα μετατρέψουν τα σπαθιά τους σε δρεπάνια, τα βέλη σε πασσάλους, και τα δόρατα σε γεωργικά εργαλεία για να καλλιεργούν τη γη.
Αργότερα ο βασιλιάς θα στραφεί ανατολικά και θα ταπεινώσει τους Αγαρηνούς, γιατί ο Θεός είναι οργισμένος μαζί τους για τη βλάσφημη θρησκεία τους και για τη σοδομίτικη αμαρτία που κάνουν, πολλοί βέβαια απ’ αυτούς θα βαπτισθούν, θα ευαρεστήσουν στον βασιλιά και θα τιμηθούν, οι υπόλοιποι όμως θα εξοντωθούν, θα καούν ή θα θανατωθούν σκληρά.
Εκείνη την εποχή το Ιλλυρικό θα επανέλθει στο βασίλειο των Ρωμαίων, ενώ η Αίγυπτος θα συνθηκολογήσει. Ο βασιλιάς αυτός θ’ απλώσει το δεξί του χέρι στα γύρω έθνη, θα ημερώσει τα ξανθά γένη και θα κατατροπώσει τους εχθρούς του. Η βασιλεία του θα διαρκέσει τριανταδύο χρόνια. Για δώδεκα χρόνια δεν θα εισπράττει φόρους και δασμούς, θα ξαναχτίσει γκρεμισμένα θυσιαστήρια και θα ανοικοδομήσει ιερούς ναούς. Στις ημέρες του δεν θα γίνονται δίκες, αλλά ούτε θα υπάρχει άδικος και αδικημένος, τον βασιλιά αυτόν θα τον φοβηθεί όλη η γη, θα αναγκάσει τους ανθρώπους με τον φόβο να σωφρονισθούν, και θα εξοντώσει τους άρχοντες που παρανομούν.
Εκείνον τον καιρό ο Θεός θα φανερώσει στον βασιλιά όλο το χρυσάφι, όπου και αν βρίσκεται κρυμμένο. Κι αυτός θα το σκορπίσει «με το φτυάρι» σ’ όλη τη χώρα του. Από τον πολύ πλούτο οι άρχοντες θα ζουν σαν βασιλιάδες και οι φτωχοί σας άρχοντες. Ο βασιλιάς αυτός θα κάνη μεγάλα κατορθώματα. Θα ξεκινήσει με πολύ ζήλο για να διώξει τους Ιουδαίους. Κανείς Ισραηλίτης δεν θα απομείνει μέσα σ’ αυτή την Πόλη. Δεν θα ακούγονται γλέντια με λύρες, κιθάρες και άσεμνα τραγούδια. Δεν θα γίνεται τίποτα αισχρό, γιατί θα μισήσει και θα εξολοθρεύσει «εκ πόλεως Κυρίου πάντας τους εργαζομένους την ανομίαν» (Ψαλμ. Ρ΄ 8).
Θα επικρατήσει τότε μεγάλη χαρά και αγαλίασις. Η γη και η θάλασσα θα δίνουν πλούσια τα αγαθά τους. Η ζωή θα κυλά γαλήνια και ειρηνικά, και οι άνθρωποι θα ευφραίνονται όπως τον καιρό του Νώε, μέχρις ότου ήρθε ο κατακλυσμός.
Ο χιλίαρχος Αράν
– Μετά την βασιλεία αυτή θ’ αρχίσουν οι συμφορές. Θα έρθει σ’ αυτήν την Πόλη ο υιος της απώλειας, ο χιλίαρχος Αράν και θα βασιλεύσει τρία χρόνια και έξι μήνες. Θα αναγκάσει μάλιστα τους ανθρώπους να κάνουν τέτοια παρανομία, που όμοιά της ούτε έγινε ποτέ, αφότου δημιουργήθηκε ο κόσμος, ούτε θα ξαναγίνει. Θα διατάξει δηλαδή και θα νομοθετήσει, ώστε να συνέρχονται, θέλοντας και μη, πατέρας με κόρη, γιος με μητέρα, αδελφός με αδελφή. Κι όποιος θα αντιστέκεται ή θα αντιμιλά, θα θανατώνεται. Εκείνος όμως που θα πεθάνει μ’ αυτόν τον τρόπο, θα καταταγεί την ημέρα της κρίσεως μαζί με τον Ιωάννη τον Πρόδρομο.
Ο βασιλιάς αυτός θα διατάξει να συζευχθούν οι μοναχοί με τις μοναχές, καθώς επίσης και οι ιερείς. Έτσι η παρανομία της μίξεως θα γίνει χειρότερη από του φόνου. Ο ίδιος θα πορνεύσει με την μητέρα του και την κόρη του. Αφού λοιπόν θα γίνει νόμος η ακολασία, όλοι οι άσωτοι θα κάνουν όργια με τις αδελφές τους. Η δυσωδία της αιμομιξίας θ’ ανέβει στον ουρανό, και ο Κύριος θα οργισθεί υπερβολικά με ολόκληρη την οικουμένη. Θα δώσει τότε διαταγή και θ’ αρχίσουν να πέφτουν οι αστραπές και οι βροντές με ασυγκράτητο θυμό σ’ όλη τη γη. Πολλές πόλεις θα καούν. Οι άνθρωποι θα παραλύσουν από τον φοβερό κρότο των βροντών και θα πεθάνουν με κακό θάνατο, ενώ άλλοι θα καούν από τις αστραπές.
Αλλοίμονο τότε στη γη, γιατί πλησιάζει η φοβερή απειλή και η οργή του Παντοκράτορος! Θα γίνει λιμός, και οι άνθρωποι θα πεθαίνουν σωρηδόν από την πείνα. Θα επακολουθήσει δυνατός σεισμός και θα πέσει κάθε οικοδόμημα. Πολλοί εργάτες της ανομίας θα βρουν κακό τέλος χωμένοι μέσα στα ερείπια.
Ο ήλιος θα γίνει μαύρος και σκοτεινός, ενώ η σελήνη σαν αίμα, εξ αιτίας των ανθρώπων που εξομοιώθηκαν με τους χοίρους. Τ’ αστέρια θα πέσουν στη γη. Κάθε βουνό και νησί θα μετακινηθεί από την βία του σεισμού και της απειλής. Οι ιερείς του Θεού, μαζί με όσους εναρέτους και εγκρατείς θα έχουν απομείνει, θα καταφύγουν στα βουνά και στα σπήλαια.
Τότε λοιπόν θα παταχθεί ο άνομος βασιλιάς και θα εξορισθεί στο σκότος το εξώτερο. Όσοι θα κατοικούν στην πρεσβυτέρα Ρώμη, στην Αρσενόη, στη Στρόβυλο, στην Αρμενόπετρα ή στην Καρυόπολη θα είναι μακάριοι. Σ’ αυτές τις πόλεις οι άνθρωποι θα ζήσουν ειρηνικά. Στις άλλες όμως θα γίνουν πόλεμοι και ταραχές, καθώς είναι γραμμένο: «Μελλήσεται ακούειν πολέμους και ακοάς πολέμων» (πρβλ. Μαρκ. Ιγ΄ 7) και τα ακόλουθα.
Ο ειδωλολάτρης βασιλιάς
– Έπειτα στην Πόλη αυτή θ’ ανέβει άλλος βασιλιάς. Θα είναι βλοσυρός και μαύρος, αρνητής του Θεού και των αγίων. Θα μελετήσει βιβλία των Ελλήνων, θα ασπασθεί τη θρησκεία τους, και θα πολεμήσει τους αγίους και την Εκκλησία του Χριστού. Αφού περάσουν οι πρώτες ημέρες της βασιλείας του, θα κάψει όλα τα ιερά σκεύη και θα ονομάσει «φούρκα» τον Σταυρό. Θα διαλύσει επίσης το ιερατείο και θα σφάξει τον μισό πληθυσμό στους δημοσίους δρόμους.
Εκείνες τις ημέρες θα στραφούν οι γονείς εναντίον των παιδιών, τα παιδιά εναντίον των γονέων και θα θανατωθούν μεταξύ τους. Ο αδελφός θα παραδώσει σε θάνατο τον αδελφό, και ο φίλος τον φίλο. Πολλοί, που θα ομολογήσουν ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Θεός και «βασιλεύς των απάντων», θα λάβουν το στεφάνι του μαρτυρίου.
Ο βασιλιάς αυτός θα μεταφέρει τους κατοίκους από τα νησιά στην περιοχή της Θράκης, της Μακεδονίας και του Στρυμόνος, οπότε τα νησιά θα ερημώσουν. Στον ουρανό θα γίνουν κτύποι φοβεροί, στην γη μεγάλοι σεισμοί και κατεδαφίσεις πόλεων. Τα έθνη και τα βασίλεια θα ξεσηκωθούν το ένα εναντίον του άλλου. Θα γίνει μεγάλος χαλασμός επάνω στην γη, και οι άνθρωποι θα πέσουν σε θλίψη και στεναχώρια.
Την ίδια εποχή θα φανεί φωτιά στον ουρανό σαν από πυρωμένα κάρβουνα, που θα επισκιάσει απειλητικά με την ταχύτητα της αστραπής ολόκληρη τη γη. Τέτοια σύγχυσις θα επικρατήσει στον αέρα, ώστε το ένα πτηνό θα πέφτει πάνω στο άλλο. Η γη θα γεμίσει φίδια που θα δαγκώνουν τους αμετανόητους αμαρτωλούς. Και όλα αυτά θα είναι η αρχή των «ωδίνων».
Ο τελευταίος βασιλιάς των Ρωμαίων
– Όταν πεθάνει ο ασεβής βασιλιάς θα έρθει κάποιος απ’ την Αιθιοπία, από το πρώτο «κέρας», και θα βασιλεύσει, καθώς λένε, δώδεκα χρόνια. Η βασιλεία του θα είναι ειρηνική. Θα ανοικοδομήσει τους ιερούς ναούς που κατεδάφισαν οι προκάτοχοί του και θα επαναφέρει τους ανθρώπους στα νησιά τους. Για την καλοσύνη του θα τον αγαπήσει ο Θεός και όλος ο λαός. Όσο θα βασιλεύει, θα επικρατεί χαρά και αγαλίασσις σε όλο τον κόσμο.
Μετά απ’ αυτόν θα βασιλεύσει κάποιος από την Αραβία για ένα χρόνο. Στις ημέρες του, με ένα νεύμα του Παντοκράτορος, θα ενωθούν τα άγια τμήματα του τιμίου και ζωοποιού Σταυρού και θα δοθεί ακέραιος στον βασιλιά. Εκείνος θα τον πάρει και θα πορευθεί στην Ιερουσαλήμ. Όταν φθάσει στον τόπο του Κρανίου, θα αποθέσει με τα ίδια του τα χέρια το βασιλικό του στέμμα στην κορυφή του Σταυρού, θα τον υψώσει και θα πει: «Κύριε Ιησού Χριστέ, συμπληρώθηκαν τα χρόνια που είχες προκαθορίσει για την βασιλεία των Ρωμαίων. Δέξου το αοίδιμο και θαυμαστό δώρο Σου, και μαζί μ’ αυτό και το πνεύμα μου».
Αμέσως λοιπόν θα κατεβεί από τον ουρανό άγγελος Κυρίου και θα πάρει τον τίμιο Σταυρό με το διάδημα, καθώς και την ψυχή του βασιλιά. Έτσι θα λήξη η βασιλεία των Ρωμαίων, γιατί το στήριγμά της υπήρξε ανέκαθεν για τους χριστιανούς ο τίμιος Σταυρός. Μακάριοι τότε όσοι θα φύγουν από την Πόλη εκείνη, και θα καταφύγουν στις ερημιές και τα σπήλαια.
Η συμβασιλεία
– Κατόπιν θα εμφανισθούν στην Πόλη μας τρεις νέοι, μωροί, αναιδείς και διεφθαρμένοι. Αυτοί θα βασιλεύσουν με διαβολική όμως ενέργεια θ’ αρχίσουν μεταξύ τους φοβερό πόλεμο. Θα ξεκινήσει ο πρώτος, θα μπει στη Θεσσαλονίκη και θα πει: «Πόλης των Θεσσαλονικέων! Εσύ θα νικήσεις τους εχθρούς σου, γιατί είσαι καύχημα των αγίων, και σε αγίασε ο Κύριος».
Θα επιστρατεύσει στους πολίτες από επτά ετών και άνω. Θα επιστρατεύσει ακόμη τους ιερείς και μοναχούς, θα κατασκευάσει πολεμικά άρματα, θα ετοιμάσει μεγάλο στόλο και θα πορευθεί στη Ρώμη. Μπροστά στις πύλες της θα σταθεί και θα φωνάξει: «Χαίρε Ρώμη τρίρρωμη και τιμημένη! Φορείς σπαθί κοφτερό και βέλη ακονισμένα. Κράτησε σταθερά την πίστη σου και μην την αλλάξεις μέχρι τη συντέλεια και οι κάτοικοι σου θα είναι μακάριοι». Έπειτα θα επιστρατεύσει τα ξανθά γένει, και θα περιμένει τους άλλους δύο βασιλείς.
Ο δεύτερος θα επιστρατεύσει τη Μεσοποταμία και τα νησιά των Κυκλάδων (κατ’ άλλη γραφή: τις κοιλάδες των νήσων). Θα επιστρατεύσει ακόμη και τους ιερείς και μοναχούς, αναμμένος από φοβερό μίσος εναντίον των άλλων δύο. Θα ξεκινήσει τότε και θα έρθει στον «ομφαλό» της γης. Λένε μερικοί ότι ο «ομφαλός» της οικουμένης είναι η Αλεξάνδρεια. Εκεί θα περιμένει τους άλλους δύο, με τους οποίους θα πολεμήσει.
Ο τρίτος θα ξεκινήσει κι αυτός από την Πόλη και θα στρατολογήσει την Καρία, Φρυγία, Ασία, Αρμενία, Γαλατία και Αραβία. Όταν φθάσει στο Σύλαιο, θα πει: «Αν και ονομάστηκες Σύλαιο, δεν θα λεηλατηθείς ούτε θα κυριευθείς από κανένα εχθρό σου». Ύστερα θα συμμαχήσει μ’ ένα λαό ανεξάρτητο, που δεν θα έχει δηλαδή υποταγεί ούτε σ’ αυτόν ούτε στους άλλους δύο βασιλείς.
Τέλος θα συγκεντρωθούν και θα παραταχθούν και οι τρεις αντιμέτωποι, ο ένας απέναντι στον άλλον. Θα επακολουθήσει σύγκρουσις μεγάλη και φοβερή και θα κομματιαστούν όπως τα πρόβατα στο κρεοπωλείο. Οι τρεις βασιλείς θα σκοτωθούν, καθώς και όλο το στράτευμα. Το αίμα των Ρωμαίων θα κυλήσει σαν νερό ύστερα από ραγδαία βροχή. Κανείς δεν θα σωθεί. Το νερό της θαλάσσης θα ανακατευθεί με το αίμα με μήκος δώδεκα σταδίων. Οι γυναίκες θα μείνουν χήρες. Επτά γυναίκες θα ζητούν έναν άνδρα και δεν θα τον βρίσκουν, μέχρις ότου ακούσουν και έρθουν άλλοι από τα ξένα. Όσο για τους ανήλικους που θα απομείνουν, όταν ανδρωθούν, θα γίνουν από την πολλή ασωτία αναίσθητοι σαν τα γουρούνια.
Μακάριοι τότε και τρισμακάριοι όσοι θα αγωνίζονται για τον Κύριο στα όρη και στα σπήλαια, γιατί δεν θα βλέπουν το κακό που θα γίνεται στον κόσμο. Αυτοί θα περιμένουν την αναμέτρηση με τον αντίχριστο. Αυτοί είναι τα άκακα πρόβατα, που θα θυσιασθούν για τον Χριστό από τον πονηρό δαίμονα, τον αντίχριστο.
Η βδελυρή βασίλισσα
– Εκείνη την εποχή, επειδή δεν θα υπάρχει άξιος άνδρας, αλλά θα είναι όλοι αποχαυνωμένοι, θα έρθει από τον Πόντο μία πονηρή και αισχρή γυναίκα και θα βασιλεύσει στη βασιλίδα των πόλεων. Αυτή θα είναι βακχεύτρια, μάγισσα και άσωτη· μ’ ένα λόγο, θυγατέρα του διαβόλου.
Στις ημέρες της ο ένας θα επιβουλεύεται τον άλλον και θα γίνονται σφαγές στους δρόμους και στα σπίτια της πόλεως. Ο ισχυρότερος θα σκοτώνει τον άλλον. Ο γιος τον πατέρα, ο πατέρας τον γιο, η μητέρα την κόρη και η κόρη την μητέρα, ο αδελφός τον αδελφό και ο φίλος τον φίλο. Μεταξύ των ανθρώπων θα επικρατεί πολλή κακία και μίσος. Μέσα στις εκκλησίες θα γίνονται ασέλγειες, μοιχείες, ασωτίες, αιμομιξίες, χοροί και σατανικά τραγούδια, χλευασμοί και παιγνίδια, που ούτε είδε ούτε άκουσε άνθρωπος.
Εκείνη η ακάθαρτη βασίλισσα θα ονομάσει τον εαυτό της θεά και θα πολεμήσει τον Θεό. Θα μολύνει μάλιστα με ακαθαρσίες τα άγια θυσιαστήρια. Θα πλύνει το σώμα της και με το απόπλυμα αυτό της αισχύνης θα μολύνει όλον τον λαό. Θα αποστρέψει το πρόσωπό της από τον Θεό. Θ’ αρπάξει τα τίμια σκεύη από τους ναούς, τους τίμιους σταυρούς και τις σεβάσμιες εικόνες, τα «Ευαγγέλια», τους «Αποστόλους» και κάθε ιερό βιβλίο. Κι αφού τα συγκεντρώσει σε μεγάλο σωρό, θα βάλει φωτιά και θα τα κάψει. Όσο για τις εκκλησίες, θα τις γκρεμίσει μέχρι το έδαφος. Θα ψάξει ακόμη να βρει λείψανα αγίων για να τα κάψει, αλλά δεν θα βρει, γιατί ο Θεός με αόρατη δύναμη θα τα μεταφέρει αλλού. Τότε η αθλία θα συντρίψει την αγία Τράπεζα της μεγάλης εκκλησίας της του Θεού Σοφίας, και θα καταστρέψει μέσα σε αυτή το κάθε τι. Ύστερα θα στραφεί προς την ανατολή και θα πει με αυθάδεια στον Ύψιστο: «Ε, συ που σε ονομάζουν Θεό, μήπως δίστασα να εξαλείψω το πρόσωπό σου από την γη; Κοίταξε πόσα σου έκανα, κι εσύ δεν μπόρεσες να μου πειράξεις ούτε μία τρίχα. Περίμενε λίγο και θα σχίσω τον ουρανό και θα έρθω να αναμετρηθώ μαζί σου, και τότε θα δω ποιος Θεός είναι δυνατότερος και ισχυρότερος».
Αυτά θα πει η γάγγραινα και θα πράξει ακόμη χειρότερα, φτύνοντας προς τον ουρανό και πετώντας πέτρες. Τα αισχρότερα όμως έργα της δεν θα τα αναφέρω.
Τότε ο παντοκράτωρ Κύριος θα στρέψει με θυμό το τόξο Του προς τη μεγάλη αυτή Πόλη και θ’ απλώσει το χέρι Του με τρομερή δύναμη επάνω της. Θα την αδράξει γερά, θα κόψει με το δρεπάνι της δυνάμεώς Του το έδαφος, πάνω στο οποίο στηρίζεται, και θα διατάξει τα κύματα της θαλάσσης να την καταπιούν. Εκείνα θα υπακούσουν και θα ορμήσουν κι από τα δύο μέρη με καταπληκτική ταχύτητα και μεγάλη βοή. Τότε ο Κύριος θα ξεκολλήσει τη βάση της πόλεως από τη γη, και θα τη σηκώσει ψηλά στριφογυρίζοντάς την σαν μύλο, ενώ οι κάτοικοι με φρίκη πολλή θα κράζουν «αλλοίμονο». Έπειτα θα την ρίξη πάνω σ’ αυτά τα κύματα, που θα την κατακλύσουν ορμητικά, θα την σκεπάσουν και θα την παρασύρουν στο φοβερό και αχανές πέλαγος.
Αυτό θα είναι, παιδί μου Επιφάνιε, το τέλος της πόλεώς μας. Και όσα σου είπα ότι θα συμβούν, είναι τα δεινά εκείνα που ονόμασε ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός «αρχή ωδίνων». Μετά την καταστροφή της πόλεως αυτής θ’ ακολουθήσουν τα γεγονότα της συντελείας.
Η συντέλεια του κόσμου
Επανασύστασις του Ισραηλιτικού κράτους
– Μετά την συμπλήρωση της βασιλείας των εθνών, λένε μερικοί ότι ο Θεός θα επανασυστήσει το ισραηλιτικό κράτος, για να βασιλεύσει στη γη μέχρι το τέλος του κόσμου. Επικαλούνται μάλιστα ως μαρτυρία το ακόλουθο χωρίο του Ησαΐου: «Και έσται εν ταις εσχάτες ημέραις, αρεί Κύριος ο Θεός σημείον εν τη συμπληρώσει των εθνών επί πάντα τα πρόβατα Ιούδα, τα διεσκορπισμένα εν τοις έθνεσι και συνάξει τους απωσμένους Ισραήλ εν τη αγία πόλει Ιερουσαλήμ. Και έσται τω Ισραήλ ως τη ημέρα η εξήλθεν εκ γης Αιγύπτου» (πρβλ. κεφ. ια΄, στ. 12,16). Επικαλούνται επίσης και τον απόστολο Παύλο που λέει: «Όταν το πλήρωμα των εθνών ήξη, τότε πας Ισραήλ σωθήσεται» (Ρωμ. κεφ. ια΄, στ. 25,26).
Έτσι μ’ ένα στόμα υποστηρίζουν αυτά, ενώ ο μάρτυς Ιππόλυτος προσθέτει πως κατά τον ερχομό του αντιχρίστου θα πλανηθούν πρώτοι οι Ιουδαίοι. Αυτό το έχει άλλωστε βεβαιώσει εκ των προτέρων και ο Χριστός, λέγοντάς τους: «Εγώ ελήλυθα εν τω ονόματι του πατρός μου, και ου λαμβάνετέ με· εάν άλλος έλθη εν τω ονόματι τω ιδίω εκείνον λήψεσθε» (Ιωαν. κεφ. ε΄, στ. 43).
Είναι πολύ φανερό ότι θα συγκεντρώσει πάλι ο Θεός τους ισραηλίτες στην Ιερουσαλήμ και θα τους ξαναδώσει όσα είχαν και πρώτα. Και τούτο, για να ανατρέψει τη μέχρι τότε πρόφασή τους ότι η απώλειά τους οφείλεται στον διασκορπισμό. Θα μπορούσαν δηλαδή κατά την ημέρα της κρίσεως ν’ απολογηθούν ως εξής στον Χριστό: «Αν μας συγκέντρωνες στην Ιερουσαλήμ και μας ξαναέδινες όσα είχαμε, τότε θα πιστεύαμε σ’ εσένα, αφού δεν θα υπήρχε πια λόγος να φθονούμε τα έθνη, που προτιμήθηκαν τόσο εις βάρος μας».
Έτσι, λοιπόν, θα συναχθούν όλοι μαζί και θ’ ανακτήσουν ό,τι στερήθηκαν, αλλά θα παραμείνουν στην ίδια απιστία. Και τότε πως θα σωθούν, όταν μάλιστα την ίδια εποχή θα έρθει ανάμεσά τους ο αντίχριστος και θα πιστέψουν όλοι τους σ’ αυτόν, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου; Ο Θεός δεν ψεύδεται. «Εγώ ειμί η αλήθεια» διακηρύττει με τον μονογενή του Υιό. Με την αποκατάστασή τους λοιπόν θα στερηθούν αυτομάτως απ’ αυτή τη δικαιολογία.
Λέγοντας ο απόστολος Παύλος ότι θα σωθούν, δεν εννοεί ότι θα σωθούν από την αιώνια κόλαση, αλλά από την περιπλάνησή τους τόσα χρόνια τώρα στα ξένα, και από τον ονειδισμό των άλλων λαών, και από την ανομολόγητη εντροπή. Θα συναχθούν δηλαδή στην πατρίδα τους και θα σωθούν απ’ την δουλεία και τον ζυγό και τον χλευασμό που τόσα χρόνια υπέφεραν. Δεν θα σωθούν όμως από την αιώνια κόλαση. Αφού δεν τους έπεισε η θλίψης, ώστε να πιστέψουν στον Χριστό, πως θα τους πείσει η νομιζόμενη χάρις;
Ο καταποντισμός της αγια-Σοφιάς
– Πνευματικέ μου πατέρα, είπε ο Επιφάνιος, άφησε αυτά και εξήγησέ μου εκείνο που λέγεται, ότι δηλαδή η Aγιά-Σοφιά δεν θα καταποντισθεί μαζί με την Πόλη, αλλά θα μείνει κρεμασμένη στον αέρα από κάποια αόρατη δύναμη.
– Τι λες, παιδί μου, αποκρίθηκε ο δίκαιος. Αφού θα βυθισθεί όλη η Πόλης, πως θα σωθεί η εκκλησία; Και ποιος θα μπαίνει σ’ αυτήν για να προσκυνήσει;
Μήπως ο Θεός κατοικεί σε χειροποίητους ναούς; Όχι βέβαια. Πάντως στη φήμη αυτή υπάρχει και κάτι αληθινό: Θα μείνει δηλαδή μόνο ο στύλος που βρίσκεται στην αγορά, γιατί κατέχει τους «τίμιους ήλους». Αυτός μόνο θα διασωθεί, ώστε περνώντας τα πλοία να δένουν επάνω του τα σχοινιά τους, και να θρηνούν αυτή την επτάλοφη Βαβυλώνα λέγοντας: «Αλλοίμονό μας! Η μεγάλη, η αρχαία Πόλης βυθίστηκε. Εδώ κάναμε με επιτυχία τις εμπορικές μας συναλλαγές και πλουτίζαμε». Το πένθος της θα διαρκέσει σαράντα ημέρες. Εξ αιτίας της θλίψεως των ημερών εκείνων θα δοθεί το βασίλειο στην πρεσβυτέρα Ρώμη, καθώς επίσης στο Σύλαιο και στη Θεσσαλονίκη. Αυτά θα συμβούν όταν θα πλησιάζει η συντέλεια, οπότε η κατάστασις του κόσμου θα χειροτερεύει, οι πόνοι και οι συμφορές θα πολλαπλασιάζονται.
Τα βδελυρά έθνη
– Κατά το έτος εκείνο θ’ ανοίξει ο Κύριος τις πύλες των Ινδιών που έκλεισε ο βασιλιάς των Μακεδόνων Αλέξανδρος. Θα βγουν τότε απ’ εκεί οι εβδομήντα δύο βασιλείς με τον λαό τους, τα λεγόμενα βδελυρά έθνη, που είναι πιο σιχαμερά από κάθε αηδία και δυσωδία. Αυτά θα διασκορπισθούν σ’ όλο τον κόσμο. Θα τρώνε ζωντανούς τους ανθρώπους και θα πίνουν το αίμα τους. Θα καταβροχθίζουν επίσης με μεγάλη ηδονή μύγες, βατράχους, σκυλιά και κάθε ακαθαρσία.
Αλλοίμονο στις περιοχές, απ’ όπου θα περάσουν! Αν είναι δυνατόν, Κύριε, ας μην υπάρχουν τότε Χριστιανοί! Γνωρίζω όμως ότι θα υπάρχουν.
Εκείνες τις ημέρες θα σκοτεινιάσουν, σαν να θρηνούν στον αέρα για όσα αποτροπιαστικά θα διαπράξουν εκείνα τα σιχαμερά έθνη. Ο ήλιος θα γίνει σαν αίμα, ενώ η σελήνη κι όλα τα άστρα θα σκοτισθούν, καθώς θα τα βλέπουν επάνω στη γη να συναγωνίζονται στην ακαθαρσία. Αυτοί οι λαοί θα κατασκάψουν τη γη, θα κάνουν αποχωρητήρια τα θυσιαστήρια, και θα βάλουν τα άγια σκεύη σε ατιμωτική χρήση. Τότε όσοι θα κατοικούν στην Ασία, ας φύγουν στα νησιά των Κυκλάδων (κατ’ άλλη γραφή: τις κοιλάδες των νήσων), γιατί τα ρυπαρά έθνη δεν θα πάνε εκεί, και ας πενθήσουν για εξακόσιες εξήντα ημέρες.
Ο αντίχριστος
– Τότε θα σαρκωθεί απ’ την φυλή του Δαν ο σατανάς, δηλαδή θα γεννηθεί ο αντίχριστος. Δεν θα γίνει όμως άνθρωπος με τη δική του δύναμη, αλλά θα του πλάση ο Θεός σκεύος αισχρό και ρυπαρό, για να εκπληρωθούν έτσι οι λόγοι των προφητών. Θ’ απολυθεί λοιπόν απ’ τα δεσμά, με τα οποία τον είχε δέσει ο δεσπότης Χριστός όταν κατέβηκε στον άδη, και θα μπει σ’ εκείνο το σκεύος που πλάσθηκε για αυτόν. Έτσι θα γίνει άνθρωπος, θα ανδρωθεί, θα βασιλεύσει, και τότε θ’ αρχίσει να δείχνει την πλάνη του καθώς λέει ο θεολόγος Ιωάννης. Έπειτα θ’ αρχίσει πόλεμο με τα νησιά των Κυκλάδων (κατ’ άλλη γραφή: τις κοιλάδες των νήσων). Νησιά, καθώς λέει ο Ησαΐας, είναι οι εκκλησίες που προήλθαν από τους εθνικούς (κεφ. κδ΄, στ. 15 - κεφ. με΄, στ. 16 - κεφ. μθ΄, στ. 1 και κεφ. ξστ΄, στ. 19).
Τότε θα εμφανιστεί ο Ενώχ, που έζησε πριν την εποχή του μωσαϊκού νόμου. Θα εμφανισθεί επίσης ο Ηλίας, που έζησε κατά την διάρκεια του νόμου, καθώς και ο Ιωάννης ο θεολόγος που έζησε την εποχή της νέας χάριτος. Αυτοί θα κηρύξουν σ’ όλη την οικουμένη, για τον καιρό της συντέλειας και την έλευση του πλανεμένου, καθώς επίσης και για την Δευτέρα έλευση του Σωτήρος μας Ιησού Χριστού. Θα επιτελούν μάλιστα σημεία και τέρατα.
Όσοι θελήσουν να τους σκοτώσουν ή με άλλον τρόπο να τους αδικήσουν, θα βγει φωτιά και τους κάψει. Θα ενεργούν με μεγάλη εξουσία και θα ελέγξουν τον αντίχριστο. Θα φονευθούν όμως απ’ αυτόν στην Ιερουσαλήμ και τα σώματά τους θα αφεθούν άταφα στη μέση της πόλεως. Εκεί θα συγκεντρωθούν οι κάτοικοι και θα τους περιγελούν σαν απροστάτευτους (Αποκ. κεφ. ια΄, στ. 5-10).
Τα άγια σώματά τους θα μείνουν τρεις ολόκληρες ημέρες στην πλατεία. Κατά τη μέση της τετάρτης ημέρας θα κατεβεί από τον ουρανό ένα περιστέρι λαμπρό σαν αστραπή. Αυτό θα περπατήσει επάνω τους και θα τους δώσει ζωή. Τότε οι άγιοι θα δυναμώσουν και θα σηκωθούν όρθιοι, κι όσοι τους δουν, πολύ θα τρομάξουν. Εκείνη τη στιγμή θ’ ακουσθεί φωνή από τον ουρανό που θα λέει: «Ανεβείτε, φίλοι μου, κοντά μου». Αμέσως θα κατεβεί ένα σύννεφο, που θα τους σηκώσει και θα τους εγκαταστήσει στον παράδεισο (Αποκ. κεφ. ια΄, στ. 9-13).
Εκείνος ο πλανεμένος και μάταιος, ο αντίχριστος, θα ταλαιπωρήσει υπερβολικά τους χριστιανούς της εποχής του μέχρι την τελευταία τους αναπνοή με θλίψεις και φοβερές τιμωρίες. Όποιος δεν πλανηθεί και δεν πιστέψει σ’ αυτόν, θ’ αναδειχθεί εκλεκτός και άξιος φίλος του Χριστού. Όλοι βεβαίως οι άγιοι είναι μακάριοι. Τρισμακάριοι όμως θα είναι όσοι μαρτυρήσουν την εποχή του αντιχρίστου. Θα τους περιμένει παντοτινά υπερβολική δόξα και αγαλλίασις.
Θ’ ακολουθήσει τότε φοβερός πόλεμος μεταξύ του αντιχρίστου και του Δεσπότου Χριστού. Μόλις δηλαδή αντιληφθεί ο αντίχριστος ότι ο κόσμος πλησιάζει στο τέλος του, θα κάνει μανιασμένος αντίπραξη στον ουρανό: θα ρίξει αστραπές και βροντές και θα κάνει τέτοιους κτύπους, ώστε από τον ήχο της βοής να δονείται το σύμπαν και να αντηχεί φοβερά. Ποιος τότε, παιδί μου, δεν θα φοβηθεί και δεν θα φρίξει; Μακάριοι θα είναι, όπως είπα προηγουμένως, εκείνοι, των οποίων δεν θα κλονισθεί η πίστις στον Χριστό, τον αληθινό Θεό μας, που σαρκώθηκε και γεννήθηκε απ’ την αγία παρθένο Μαρία. Μακάριοι επίσης εκείνοι που θα πεθάνουν για την αγάπη του Χριστού και θα ελέγξουν θαρρετά τον δράκοντα και την πλάνη του. Μακάριοι όσοι θα υψώσουν το ανάστημά τους εναντίον του και θα ελέγξουν με γενναιότητα τα ατοπήματά του….
Αυτά έλεγε ο μακάριος, ενώ ο Επιφάνιος θρηνούσε από τα βάθη της ψυχής του ακούγοντας όσα επρόκειτο να συμβούν στην οικουμένη. Έπειτα ρώτησε τον όσιο:
– Πες μου, σε παρακαλώ πως θα εξαλειφθούν οι άνθρωποι από τη γη και πως θα γίνει η ανάστασις;
– Άλλους, παιδί μου, θα σκοτώσουν τα βδελυρά έθνη, άλλοι θα θανατωθούν στους πυκνούς πολέμους, ενώ άλλους θα εξολοθρεύσει ο αντίχριστος. Σε όσους θα πιστέψουν και θα προσκυνήσουν τον αντίχριστο, θα στείλει ο Κύριος, σύμφωνα με την προφητεία του Ιεζεκιήλ, φτερωτά θηρία που θα έχουν στην ουρά τους βούκεντρα γεμάτα δηλητήριο. Όσοι λοιπόν δεν θα έχουν στα μέτωπά τους σώα και ακέραιη τη σφραγίδα του Χριστού, θα δοκιμάσουν φρικτό θάνατο απ’ το κεντρί και το δηλητήριο των θηρίων. Τότε οι άγιοι που διεφύλαξαν με πολύ αγώνα τη σφραγίδα του Χριστού ακέραιη, θα μεταναστεύσουν στα βουνά και στις ερημιές. Ο Κύριος όμως με την θεϊκή του δύναμη θα τους συγκεντρώσει στην αγία πόλη της Σιών. Αυτοί είναι όσοι έχουν γραφεί στο βιβλίο της ζωής
Όταν ο αντίχριστος νικηθεί και οδηγηθεί αιχμάλωτος μαζί με τους άλλους δαίμονες στο κριτήριο και δικασθεί για τις ψυχές που οδήγησε στην απώλεια, τότε θα σαλπίσει η σάλπιγγα και οι νεκροί θ’ αναστηθούν άφθαρτοι. Έπειτα όσοι θα έχουν απομείνει ζωντανοί την ώρα της δευτέρας παρουσίας, θα γίνουν, καθώς είπε ο Παύλος, εν ριπή οφθαλμού από φθαρτοί άφθαρτοι και θα αρπαγούν μαζί με τους αναστημένους νεκρούς μέσα σε νεφέλες, για να προϋπαντήσουν τον Κύριο στον αέρα (Α΄ Θεσ. κεφ. δ΄, στ. 17).
Όποιος λοιπόν δει τα βδελυρά έθνη να έρχονται στον κόσμο, ας γνωρίζει πως όλα, όσα πρόκειται να συμβούν, βρίσκονται «επί θύραις», και πως ο Κριτής έρχεται για να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του.
Αυτά είπε ο μακάριος Ανδρέας στον Επιφάνιο παρούσης και της ταπεινότητός μου. Έτσι μείναμε ξάγρυπνοι όλη την νύχτα. Όταν χτύπησε το ξυλοσήμαντρο, ξεκίνησε ο Επιφάνιος για την εκκλησία, ενώ ο μακάριος Ανδρέας έμεινε στο σπίτι προσευχόμενος.
(Πηγή: βίος του οσίου Ανδρέου του δια Χριστόν σαλού, εκδ. Ιεράς Μονής Παρακλήτου)
Η σύγκλιση Λέοντος και Οσίου Ανδρέου: κοινός άξονας ή παράλληλες φωνές;
Όταν συγκρίνει κανείς τις προφητείες που αποδίδονται στον Λέοντα τον Σοφό με εκείνες που διασώζονται στον βίο του Οσίου Ανδρέου του δια Χριστόν Σαλού, παρατηρεί ορισμένα κοινά στοιχεία. Όμως τα κοινά αυτά στοιχεία δεν πρέπει να ερμηνεύονται επιφανειακά. Και οι δύο λόγοι μιλούν για:
- περίοδο μεγάλης θλίψεως
- ηθική και πνευματική κατάπτωση
- δοκιμασία του λαού
- θεία επέμβαση μετά από κραυγή μετανοίας
1. Οι «αρχές ωδίνων» και η παιδαγωγική θλίψη
Ο Όσιος Ανδρέας μιλά για «αρχές ωδίνων», έκφραση που παραπέμπει ευθέως στο Ευαγγέλιο («ταῦτα πάντα ἀρχὴ ὠδίνων»). Δεν πρόκειται για πολιτική κατάρρευση, αλλά για πνευματική κρίση.
Ο Λέων επίσης περιγράφει θλίψη, φόβο, ταραχή, κλάμα, μετάνοια. Ο λαός πέφτει κατά γης, ρίχνει χώμα στο κεφάλι, φωνάζει «Κύριε ελέησον». Αυτό δεν είναι πολιτική κινητοποίηση. Είναι εικόνα βιβλικής συντριβής.
Συνεπώς, η σύγκλιση Λέοντος και Ανδρέου δεν είναι γεωπολιτική. Είναι μετανοιολογική.
2. Ο «εκ πενίας» και η λογική της θείας εκλογής
Στον Λέοντα εμφανίζεται ο «κρυμμένος», ο άγνωστος, ο αόρατος στους πολλούς. Στον Όσιο Ανδρέα η θεία επέμβαση έρχεται αφού οι άνθρωποι ταπεινωθούν. Το μοτίβο είναι καθαρά βιβλικό:
- ο Θεός δεν αναδεικνύει τον ισχυρό, αλλά τον ταπεινό.
- «Τα μωρά του κόσμου εξελέξατο ο Θεός…»
- «Καθεῖλεν δυνάστας… και ύψωσε ταπεινούς.»
Ο «εκ πενίας» δεν είναι εθνικό σύμβολο. Είναι εικονογραφία ταπεινώσεως.
3. Η διαφορά τόνου
Εδώ χρειάζεται διάκριση.
Ο Λέων περιγράφει πιο θεαματικά σημεία: αστέρι, ουράνια φαινόμενα, αγγελική παρουσία, φωνή κηρύγματος.
Ο Όσιος Ανδρέας είναι πιο αποκαλυπτικός, πιο ασκητικός, πιο εσωτερικός. Η έμφαση του είναι στην πνευματική ετοιμότητα και όχι στο εξωτερικό θαύμα.
Η σύνδεση λοιπόν δεν είναι απόλυτη ταύτιση. Είναι παράλληλη θεματική.
4. Ο κοινός πυρήνας
Αν αφαιρέσουμε τα συμβολικά στοιχεία, ο κοινός πυρήνας είναι τριπλός:
- Πτώση και αποστασία.
- Θλίψη και δοκιμασία.
- Θεία επέμβαση μετά από συντριβή.
Αυτό είναι απολύτως σύμφωνο με την Αγία Γραφή. Ο Θεός δεν σώζει λαό υπερήφανο. Σώζει λαό συντετριμμένο.
5. Τι δεν πρέπει να κάνουμε
Δεν πρέπει να:
- ταυτίζουμε προφητείες με συγκεκριμένες πολιτικές συγκυρίες
- ορίζουμε χρονοδιαγράμματα
- κατασκευάζουμε πρόσωπα
- μετατρέπουμε τον «εκ πενίας» σε εθνικό μεσσία
Η Ορθοδοξία δεν αναμένει πολιτικό σωτήρα. Αναμένει την Δευτέρα Παρουσία. Οποιαδήποτε άλλη εσχατολογία είναι εκτροπή.
6. Το ουσιαστικό θεολογικό συμπέρασμα
Η σύγκλιση Λέοντος και Οσίου Ανδρέου δεν είναι σχέδιο αποκατάστασης αυτοκρατορία. Είναι σχέδιο καθάρσεως. Ο «βασιλεύς» — αν πρόκειται περί ιστορικού προσώπου — είναι απλώς όργανο. Ο κεντρικός δρων είναι ο Θεός. Και η βασική προϋπόθεση είναι η μετάνοια. Χωρίς αυτήν, δεν υπάρχει επέμβαση. Μόνο παράταση κρίσεως.
Βασικά Θεολογικά Σημεία προς Ανάλυση
1. Η φύση της προφητείας
Μια «προφητεία» στα κείμενα Πατέρων όπως του Οσίου Ανδρέα δεν είναι πρόβλεψη ενός μελλοντικού γεγονότος με ακριβείς ημερομηνίες, αλλά πνευματικό μοτίβο και προειδοποίηση. Η χρήση των συμβολικών εικόνων γίνεται για να μπει ο αναγνώστης σε μια διαδικασία κρίσης, ώστε να επέλθει η κάθαρση και τελικά να προβεί σε αναθεώρηση ζωής. Το κείμενο, προβάλλει μία έντονη κλήση σε μετάνοια και εσωτερική εγρήγορση, με γλαφυρό τρόπο.
Οι εικόνες που παρουσιάζονται) άγγελοι, αστέρια, ήχημα φωνής, πόλεις, λαός που μετανοεί), δεν πρέπει να λαμβάνονται κυριολεκτικά ούτε ως χρονικές διαπιστώσεις γεγονότων. Η Αγία Ορθόδοξη Παράδοση συχνά χρησιμοποιεί εικόνες από την Παλαιά και Καινή Διαθήκη για να αποδώσει πνευματικά διδάγματα, όχι για να δώσει συγκεκριμένες προβλέψεις εκτελεσμένων μελλοντικών γεγονότων.
2. Οι συμβολισμοί και η πνευματική ερμηνεία
Αρκετά στοιχεία του κειμένου είναι καθαρά συμβολικά, όμοια με αυτά που συναντώνται στην Αγία Γραφή:
- Ο «ευσεβής βασιλεύς» που κρατά εντολές για δικαιοσύνη και κάθαρση θυμίζει εικόνες βασιλικής λειτουργίας πνευματικής (όχι πολιτικής), όπως αυτήν που απαντάται στην Παλαιά Διαθήκη για τον Δαβίδ και στη νέα για τον Χριστό ως Βασιλέα της Βασιλείας του Θεού.
- Τα σημεία στον ουρανό και τα βροντώδη κηρύγματα παραπέμπουν σε εσχατολογικό ύφος παρόμοιο με τα σύμβολα των προφητειών της Αποκάλυψης και του Λόγου για την ανάσταση και την δόξα του Θεού, όχι ως χρονικούς προσδιορισμούς γεγονότων.
- Η συντριβή των ανθρώπων και η έμπρακτη μετάνοια είναι περισσότερο η υπαρξιακή εικόνα της αλλαγής του ανθρώπου, όταν αντιλαμβάνεται την παρουσία του Θεού, παρά «πραγματική σύγκρουση εθνών».
Βιβλική θεμελίωση: Πενία, Βασιλεία και Θεία Εκλογή
Πριν συνεχίσουμε σε οποιαδήποτε ιστορική ταύτιση, πρέπει να θέσουμε το θεολογικό υπόβαθρο. Η Αγία Γραφή παρουσιάζει σταθερά ένα μοτίβο: ο Θεός δεν επιλέγει τον ισχυρό, αλλά τον ταπεινό.
- Ο Δαβίδ δεν ήταν ο πρωτότοκος. Ήταν ο μικρότερος.
- Ο Μωυσής ήταν φυγάς.
- Ο Γεδεών ήταν ο ασθενέστερος της φυλής του.
- Η Παναγία ήταν κόρη αφανής.
Ακόμη κι ο ίδιος ο Υιός και Λόγος του Θεού, γεννήθηκε σε φάτνη.
Ο Απόστολος Παύλος το συνοψίζει: «τὰ ἀσθενῆ τοῦ κόσμου ἐξελέξατο ὁ Θεός…» (Α΄ Κορ. κεφ. 1, στ. 27). Η «εκ πενίας» ανάδειξη είναι θεολογικό μοτίβο. Δεν είναι μυστικός κωδικός για συγκεκριμένο πρόσωπο. Επιπλέον, η Βασιλεία του Θεού στην Καινή Διαθήκη δεν ταυτίζεται με πολιτική κυριαρχία. Ο ίδιος ο Χριστός λέγει: «ἡ βασιλεία ἡ ἐμή οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ κόσμου τούτου» (Ιω. κεφ. 18, στ. 36). Άρα κάθε προφητική αναφορά σε «βασιλιά» πρέπει να εξετάζεται μέσα σε δύο επίπεδα:
- Κυριολεκτικό ιστορικό επίπεδο
- Πνευματικό – τυπολογικό επίπεδο
Η Ορθόδοξη Παράδοση δέχεται την ιστορική διάσταση, αλλά ποτέ δεν εγκλωβίζεται σε αυτήν.
Γνήσιες και ψευδεπίγραφες προφητείες: Κριτήρια διάκρισης
Τώρα μπορούμε να θέσουμε το κρίσιμο ζήτημα. Το ζήτημα της γνησιότητας μιας προφητείας και πώς την ξεχωρίζουμε από μία ψευδεπίγραφη. Ναι:
- Δεν είναι όλες οι προφητείες αυθεντικές.
- Δεν είναι όλα τα κείμενα πατερικά.
- Δεν είναι κάθε «χειρόγραφο» γνήσιο.
Η Εκκλησία έχει κριτήρια.
1. Συμφωνία με την Αγία Γραφή, καμία προφητεία δεν αναιρεί το Ευαγγέλιο.
2. Συμφωνία με το φρόνημα των Πατέρων, εάν μια «προφητεία» γεννά εθνικιστικό φανατισμό, μίσος ή μεσσιανική πολιτική έξαρση, δεν φέρει πνεύμα ταπεινώσεως.
3. Καρποί
Ο Κύριος είπε: «ἐκ τῶν καρπῶν αὐτῶν ἐπιγνώσεσθε αὐτούς» (Ματθ. κεφ. 7, στ. 16)
Εάν μια προφητεία οδηγεί σε:
- εγωιστική προσδοκία
- αλαζονική εθνική υπεροχή
- περιφρόνηση άλλων
τότε ο καρπός δεν είναι Πνεύματος Αγίου.
4. Η Εκκλησιαστική παραλαβή
Η Εκκλησία δεν οικοδομεί δόγμα πάνω σε ιδιωτικές αποκαλύψεις. Οι προφητείες φωτίζουν. Δεν θεμελιώνουν Πίστη. Στις δύο συγκεκριμένες περιπτώσεις, το θέμα του «εκ πενίας βασιλέως» δεν μπορεί να γίνει εργαλείο:
- πολιτικής φαντασίωσης
- λαϊκής παραπληροφόρησης
- εσχατολογικής υστερίας
Η θεϊκή παρέμβαση που αναμένεται, θα γίνει με τρόπο που:
- θα συνοδεύεται από μετάνοια
- θα υπηρετεί τη σωτηρία
- θα συνάδει με το Ευαγγέλιο
Το σημαντικότερο σημείο που τονίζουν αυτές οι δύο προφητείες, είναι ότι η μεγαλύτερη απειλή για τον λαό δεν είναι η απουσία βασιλιά. Είναι η απουσία μετανοίας.
Τι είναι (και τι δεν είναι) ο «εκ πενίας βασιλεύς»
Ο «εκ πενίας βασιλεύς», όπως προκύπτει από την πατερική και εκκλησιαστική ανάγνωση των σχετικών προφητικών κειμένων, δεν αποτελεί δόγμα της Εκκλησίας. Δεν περιλαμβάνεται στο Σύμβολο της Πίστεως. Δεν ανήκει στον πυρήνα της Αποκαλύψεως. Δεν αποτελεί αντικείμενο λατρευτικής αναφοράς.
Είναι προφητικός λόγος, ο οποίος — εφόσον θεωρηθεί γνήσιος — πρέπει να ερμηνεύεται εντός του πνεύματος της Αγίας Γραφής και της πατερικής Παραδόσεως. Και αυτό σημαίνει συγκεκριμένα πράγματα:
- Πρώτον, ο «εκ πενίας» δεν είναι μεσσιανική μορφή. Η Εκκλησία έχει έναν Μεσσία: τον Ιησού Χριστό. Οποιαδήποτε λαϊκή προσδοκία που αποδίδει σωτηριολογικό ρόλο σε πολιτικό πρόσωπο, ακόμη κι αν αυτό περιγράφεται ως «ευσεβές», αποτελεί θεολογική εκτροπή.
- Δεύτερον, ο «εκ πενίας» δεν ταυτίζεται αυθαίρετα με ιστορικά πρόσωπα. Η ταύτιση με τον Ιωάννη Βατάτζη ή με οποιονδήποτε άλλο ανήκει στον χώρο της λαϊκής ερμηνευτικής παράδοσης, όχι της εκκλησιαστικής διδασκαλίας. Η λέξη «πενία» δεν σημαίνει «εκ μνήματος», ούτε υπονοεί μεταφυσική επανεμφάνιση ιστορικού ηγέτη.
- Τρίτον, η μετατροπή του «τυλώματος» σε «εξαδάκτυλο βασιλέα» αποτελεί παραποίηση του κειμένου. Όταν η φαντασία αντικαθιστά την φιλολογική ακρίβεια, γεννώνται θρύλοι. Και οι θρύλοι, όταν αποκτούν θεολογικό βάρος, γίνονται πνευματικός κίνδυνος.
- Τέταρτον, καμία προφητεία δεν μπορεί να αποσπαστεί από το Ευαγγέλιο. Αν η ερμηνεία ενός προφητικού λόγου οδηγεί σε εθνική αυτάρκεια, πολιτική έξαρση ή αναμονή κοσμικής αποκατάστασης χωρίς μετάνοια, τότε η ερμηνεία αυτή είναι εσφαλμένη. Η Αγία Γραφή είναι απολύτως σαφής: πριν από κάθε αποκατάσταση προηγείται κρίση και κάθαρση.
- Πέμπτον, η Εκκλησία δεν οικοδομεί εσχατολογία πάνω σε πολιτικά σενάρια. Η εσχατολογία της Εκκλησίας είναι χριστοκεντρική, όχι αυτοκρατορική. Αναμένει την ένδοξη Παρουσία του Κυρίου, όχι την αποκατάσταση γεωπολιτικών σχηματισμών.
Συνεπώς, αν υπάρχει «εκ πενίας» βασιλεύς, αυτός — εφόσον πρόκειται για ιστορικό πρόσωπο — θα είναι όργανο Θείας Πρόνοιας και όχι κέντρο σωτηρίας. Αν πρόκειται για συμβολική μορφή, τότε εικονίζει την ταπεινή εκλογή του Θεού μέσα σε περίοδο κρίσεως. Σε καμία περίπτωση όμως δεν αποτελεί αντικείμενο λατρευτικής προσμονής. Η Ορθοδοξία δεν ζει περιμένοντας βασιλέα. Ζει αναμένοντας τον Χριστό. Και αν ο λαός δεν μετανοήσει, καμία προφητεία δεν θα τον σώσει. Διότι οι προφητείες δεν δίνονται για να τροφοδοτούν φαντασίες, αλλά για να γεννούν μετάνοια.
Κατακλείδα
Αδέλφια εν Κυρίω αγαπητά,
Η ιστορία του Γένους μας είναι ποτισμένη με πόνο, αίμα, προσμονή και ελπίδα. Δεν είναι παράξενο που μέσα σε περιόδους σκότους γεννήθηκαν λόγοι προφητικοί, παρηγορητικοί, εσχατολογικοί. Ο λαός που υπέφερε, έστρεφε το βλέμμα του στον ουρανό. Όμως η Ορθοδοξία δεν θεμελιώνεται στην αναμονή ενός κρυμμένου βασιλιά. Θεμελιώνεται στην παρουσία του Εσταυρωμένου και Αναστημένου Χριστού.
Εάν ο Θεός θελήσει να αναδείξει άνθρωπο για ιστορική αποκατάσταση, θα το πράξει κατά το θέλημά Του. Δεν χρειάζεται η δική μας φαντασία να προτρέξει. Δεν χρειάζεται η δική μας αγωνία να κατασκευάσει πρόσωπα. Ο Θεός δεν ζητά από εμάς να εντοπίσουμε τον «εκ πενίας». Ζητά να γίνουμε εμείς πτωχοί τω Πνεύματι. Διότι η μεγαλύτερη πενία της εποχής μας δεν είναι πολιτική. Είναι πνευματική.
Οι Πατέρες δεν μας δίδαξαν να ερευνούμε σημεία στον ουρανό με αγωνία. Μας δίδαξαν να ερευνούμε την καρδιά μας με μετάνοια. Ο Απόστολος Παύλος προειδοποιεί ότι στα έσχατα θα υπάρξουν «σημεῖα καὶ τέρατα ψεύδους». Ο ίδιος ο Κύριος μίλησε για πλάνη που, αν ήταν δυνατόν, θα παρέσυρε και τους εκλεκτούς. Συνεπώς, η διάκριση δεν είναι προϊόν περιέργειας, αλλά καρπός καθάρσεως.
Η προφητεία, όταν είναι γνήσια, δεν μας στρέφει προς πολιτική προσμονή. Μας καλεί σε μετάνοια, σε εγρήγορση, σε πνευματική ετοιμότητα. Αν έλθει κάποιος «εκ πενίας», θα φανερωθεί από τον Θεό. Αν δεν έλθει, η Εκκλησία δεν θα παύσει να είναι Εκκλησία. Διότι η ελπίδα μας δεν είναι σε βασιλείς, «ἐφ’ οἷς οὐκ ἔστι σωτηρία». Η ελπίδα μας είναι στον Βασιλέα της Δόξης.
Και αυτός ήδη ήλθε!
Παρατήρηση
Οι διαδικτυακές αναδημοσιεύσεις (όπως αυτές που κυκλοφορούν ευρέως) πρέπει να διασταυρώνονται με κριτικές εκδόσεις και επιστημονικές μελέτες. Πολλά αποδιδόμενα κείμενα στον Λέοντα ΣΤ΄ ή σε άλλους αποδεικνύονται υστεροβυζαντινά ή μεταγενέστερα.
Βιβλιογραφία / Πηγές
- Αγία Γραφή
- Καινή Διαθήκη, ιδίως:
Ματθ. 24
Β΄ Θεσ. 2
Αποκάλυψις Ιωάννου
Πατερικά Κείμενα
- Μέγας Βασίλειος, Περί Αγίου Πνεύματος
- Γρηγόριος Θεολόγος, Λόγοι Θεολογικοί
- Γρηγόριος Νύσσης, Ερμηνευτικά έργα
- Συμεών ο Νέος Θεολόγος, Κατηχήσεις
- Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος, Ομιλίες εις Ματθαίον
- Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός, Λόγοι αντιλατινικοί (για την έννοια της αληθείας και της διακρίσεως)
Περί εσχατολογίας και προφητειών
- Ιωάννης Ρωμανίδης, Πατερική Θεολογία
- π. Γεώργιος Φλωρόφσκυ, Βυζαντινή Θεολογία
- Jean Daniélou, The Theology of Jewish Christianity (για προφητική παράδοση)
- Bernard McGinn, Visions of the End (ιστορική μελέτη εσχατολογικών ρευμάτων)
Ιστορική Προσέγγιση Βυζαντινών Προφητειών
- Paul Magdalino, The Empire of Manuel I Komnenos (αναφορές σε πολιτική προφητεία)
- H. Ahrweiler, Byzance et la mer (πλαίσιο ύστερης βυζαντινής σκέψης)
- Dimitri Obolensky, The Byzantine Commonwealth
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου