Δια Χριστόν Σαλότητα: Φορέας της εν Χριστώ Αληθείας χωρίς αναισθητικό

Γράφει ο Γεώργιος Μεταξάς

Αδέλφια εν Κυρίω αγαπητά, έρρωσθε κι ευδαιμονείτε εν παντί.

Στην πνευματική εμπειρία της Ορθοδόξου Εκκλησίας υπάρχουν μορφές αγιότητας που ο κόσμος αδυνατεί όχι απλώς να μιμηθεί, αλλά ακόμη και να κατανοήσει. Μία από αυτές είναι η διά Χριστόν σαλότητα. Ένα μυστήριο ταπεινώσεως τόσο βαθύ, ώστε να φαίνεται ως μωρία, ενώ στην πραγματικότητα αποτελεί ύψιστη σοφία ενώπιον του Θεού.

Η Εκκλησία τιμά ανθρώπους οι οποίοι επέλεξαν συνειδητά να αποβάλουν κάθε ανθρώπινη τιμή, κάθε κοινωνική αναγνώριση και κάθε φαινομενική «αξιοπρέπεια», προκειμένου να διαφυλάξουν την καρδιά τους από την κενοδοξία και την υπερηφάνεια. Η εκούσια αυτή αποδοχή της περιφρόνησης δεν είναι ψυχολογική εκτροπή ούτε κοινωνική αντίδραση. Είναι ασκητικός τρόπος ζωής, ριζωμένος στη βιβλική παράδοση και βεβαιωμένος μέσα στους αιώνες από την αγιολογική εμπειρία του Σώματος του Χριστού.

Ο διά Χριστόν σαλός δεν επιδιώκει να διδάξει, να ιδρύσει κίνημα ή να επιβάλει ηθικά σχήματα. Επιλέγει τη σιωπηλή οδό της κρυφής αγιότητας, όπου η αρετή καλύπτεται από το προσωπείο της παραδοξότητας. Έτσι αποφεύγει τον κίνδυνο της ανθρώπινης δόξας και βαδίζει την οδό της μυστικής ταπεινώσεως, η οποία αποτελεί τον ασφαλέστερο δρόμο προς τη θέωση.

Το φαινόμενο της σαλότητας, αν και σκανδαλίζει τη λογική του κόσμου, φανερώνει την ελευθερία της χάριτος του Θεού, η οποία ενεργεί πέρα από κοινωνικά σχήματα και ανθρώπινες κατηγοριοποιήσεις. Γι’ αυτό και οι διά Χριστόν σαλοί συχνά δεν αναγνωρίζονται ενόσω ζουν, αλλά αποκαλύπτονται ως φορείς αγιότητας εκ των υστέρων, όταν πλέον η Εκκλησία διακρίνει τους καρπούς της ζωής τους.

Σκοπός του παρόντος άρθρου δεν είναι να εξιδανικεύσει ή να προτείνει τη σαλότητα ως μιμητό πρότυπο για όλους, άλλωστε η διά Χριστόν σαλότητα έρχεται με κλήση της Θείας Χάριτος, αλλά να φωτίσει θεολογικά αυτή τη χαρισματική μορφή ασκητικής ζωής. Θα εξεταστεί η βιβλική της θεμελίωση, η ιστορική της παρουσία στην εκκλησιαστική παράδοση, ο πνευματικός της σκοπός, η διάκρισή της από την πλάνη ή την ψυχική διαταραχή, καθώς και ο προφητικός της χαρακτήρας μέσα στο σώμα της Εκκλησίας.

Διότι η διά Χριστόν σαλότητα δεν είναι περιθωριακό φαινόμενο· είναι μια σιωπηλή μαρτυρία ότι η βασιλεία του Θεού δεν οικοδομείται με τη σοφία του κόσμου, αλλά με τη μωρία του Σταυρού.

Τι είναι η σαλότητα - Βιβλική βάση

Η διά Χριστόν σαλότητα δεν αποτελεί μεταγενέστερη ευσεβιστική επινόηση ούτε ακραία μορφή ασκητισμού χωρίς ρίζες στην Αποκάλυψη. Αντιθέτως, εδράζεται βαθιά στη βιβλική παράδοση, όπου η «μωρία» για χάρη του Θεού παρουσιάζεται ως ανώτερη σοφία και ως σημείο ριζικής αποκοπής από το κοσμικό φρόνημα.

Θεμέλιος λίθος της θεολογικής κατανόησης της σαλότητας είναι ο λόγος του Αποστόλου Παύλου:

• «Ἡμεῖς μωροὶ διὰ Χριστόν, ὑμεῖς δὲ φρόνιμοι ἐν Χριστῷ» (Α΄ Κορ. 4,10)
• «Τὸ μωρὸν τοῦ Θεοῦ σοφώτερον τῶν ἀνθρώπων ἐστίν» (Α΄ Κορ. 1,25)

Ο Απόστολος δεν ομιλεί ποιητικά ή μεταφορικά μόνο. Περιγράφει μια υπαρξιακή κατάσταση κατά την οποία ο χριστιανός αποδέχεται συνειδητά να θεωρείται «μωρός» στα μάτια του κόσμου, επειδή αρνείται να προσαρμοστεί στα μέτρα της κοσμικής σοφίας, της δύναμης και της κοινωνικής καταξίωσης. Αυτή η αποδοχή της περιφρόνησης αποτελεί ήδη τον σπόρο της μετέπειτα εκκλησιαστικής εμπειρίας της σαλότητας.

Ο ίδιος ο Χριστός, άλλωστε, παρουσιάζεται από τους συγχρόνους Του ως «ἐξέστη» (Μάρκ. κεφ. 3, στ. 21), ως κάποιος δηλαδή που έχει χάσει τα λογικά Του. Η απόλυτη ταπείνωση της Ενανθρωπήσεως και κυρίως η μωρία του Σταυρού συνιστούν το πρότυπο κάθε διά Χριστόν σαλού. Ο Σταυρός, που για τους Ιουδαίους ήταν σκάνδαλο και για τους Έλληνες μωρία, γίνεται η αποκάλυψη της αληθινής θείας σοφίας.

Στην Παλαιά Διαθήκη συναντούμε μορφές «παραδόξου» προφητικής συμπεριφοράς που προεικονίζουν την ασκητική λογική της σαλότητας. Οι προφήτες πολλές φορές ενεργούν με τρόπους που προκαλούν απορία ή και σκανδαλισμό, όχι από ιδιορρυθμία, αλλά ως σημείο θεϊκής παιδαγωγίας (βλ. Προφήτης Ηλίας). Η προφητική πράξη υπερβαίνει τα κοινωνικά σχήματα, ώστε να ταράξει τις συνειδήσεις και να καλέσει σε μετάνοια.

Η Καινή Διαθήκη, ωστόσο, δίνει το τελικό μέτρο: η μίμηση του Χριστού φτάνει μέχρι την αποδοχή της ατίμωσης. Ο Κύριος καλεί τους μαθητές Του να αρνηθούν τον εαυτό τους, να σηκώσουν τον σταυρό τους και να Τον ακολουθήσουν (Ματθ. κεφ. 16, στ. 24). Η άρνηση αυτή δεν είναι απλώς ηθική εγκράτεια, αλλά ριζική απογύμνωση από κάθε ανθρώπινη δόξα. Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας της διά Χριστόν σαλότητας: η εκούσια απώλεια της κοσμικής «λογικής» προς χάριν της κοινωνίας με τον Εσταυρωμένο.

Έτσι, η σαλότητα δεν είναι άρνηση του Λόγου, αλλά υπέρβασή του μέσα στο φως της πίστεως. Είναι η ελεύθερη επιλογή να ζει κανείς κατά την «μωρία» του Σταυρού, ώστε να φανερωθεί η δύναμη του Θεού μέσα στην ανθρώπινη αδυναμία.

Ιστορική εμφάνιση της διά Χριστόν σαλότητας στη βυζαντινή και ρωσική παράδοση

Η διά Χριστόν σαλότητα, αν και θεμελιωμένη βιβλικά, εμφανίζεται ιστορικά ως ιδιαίτερη μορφή ασκητικής ζωής κυρίως στον χώρο της ανατολικής ρωμαϊκής (βυζαντινής) παράδοσης και αργότερα γνωρίζει έντονη άνθηση στη ρωσική πνευματικότητα. Δεν πρόκειται για θεσμό ούτε για οργανωμένη μορφή μοναχισμού, αλλά για χαρισματική κλήση που εμφανίζεται σποραδικά, σε πρόσωπα τα οποία το Άγιο Πνεύμα οδηγεί σε ακραία ταπείνωση και προφητική διακονία μέσα στον κόσμο. Στην πραγματικότητα, το φαινόμενο της δια Χριστόν σαλότητας, εμφανίζεται έντονα σε περιόδους εκκοσμίκευσης της Εκκλησίας και πτώσης των ηθικών αξιών.

Βυζαντινή παράδοση

Οι πρώτες σαφείς μορφές διά Χριστόν σαλών εμφανίζονται από τους πρώτους αιώνες της βυζαντινής περιόδου. Κοινό χαρακτηριστικό τους είναι η συνειδητή επιλογή να ζουν ως περιφρονημένοι, συχνά προσποιούμενοι τον ανόητο ή τον παράλογο, ώστε να αποκρύπτουν τα χαρίσματά τους και να αποφεύγουν τη δόξα των ανθρώπων.

Χαρακτηριστικές μορφές:

• Άγιος Συμεών ο διά Χριστόν Σαλός. Ίσως το κλασικότερο παράδειγμα. Ενώ είχε προηγουμένως ασκηθεί στην έρημο, επέστρεψε στην πόλη της Έμεσας προσποιούμενος τον τρελό. Με προκλητικές και παράδοξες πράξεις έκρυβε την αρετή του, ενώ ταυτόχρονα φανέρωνε κρυφές αμαρτίες και οδηγούσε πολλούς σε μετάνοια.
• Άγιος Ανδρέας ο διά Χριστόν Σαλός. Έζησε στην Κωνσταντινούπολη, προσποιούμενος τον άστεγο και παράφρονα. Σε αυτόν αποδίδεται και το όραμα της Υπεραγίας Θεοτόκου στον Ναό των Βλαχερνών, γεγονός που συνδέθηκε με την εορτή της Αγίας Σκέπης.
• Αγία Ισιδώρα η διά Χριστόν Σαλή. Μοναχή που προσποιούνταν την άφρονα μέσα στο κοινόβιο, δεχόμενη εξευτελισμούς και περιφρόνηση από τις άλλες αδελφές, κρύβοντας όμως μεγάλη πνευματική κατάσταση.

Στη βυζαντινή εμπειρία, η σαλότητα συνδέεται στενά με την ακραία ταπείνωση. Ο σαλός γίνεται «σκάνδαλο» για τους ανθρώπους, ώστε να συντριβεί μέσα του κάθε ίχνος φιλοδοξίας. Παράλληλα, συχνά λειτουργεί προφητικά, ελέγχοντας άρχοντες, κληρικούς και λαό, με τρόπο που κανείς «κανονικός» άνθρωπος δεν θα τολμούσε.

Ρωσική παράδοση

Στη ρωσική εκκλησιαστική ζωή η διά Χριστόν σαλότητα (γιουροντίβι, юродивые) λαμβάνει ιδιαίτερη ανάπτυξη, ιδίως από τον 15ο αιώνα και εξής. Οι σαλoί γίνονται πρόσωπα έντονα οικεία στον λαό και συχνά δρουν ως ζωντανή συνείδηση της κοινωνίας.

Ενδεικτικές μορφές:

• Άγιος Βασίλειος ο Μακάριος. Έζησε στη Μόσχα, ασκώντας σκληρό έλεγχο στην κοινωνική αδικία και ακόμη και στον ίδιο τον Τσάρο Ιβάν τον Τρομερό. Η μνήμη του συνδέθηκε με τον ομώνυμο ναό της Κόκκινης Πλατείας.
• Αγία Ξένια της Πετρούπολης. Μετά τον θάνατο του συζύγου της εγκατέλειψε τα πάντα, ζούσε ως περιπλανώμενη «παράφρων» και έγινε σκεύος παρηγοριάς και προοράσεως για πλήθος ανθρώπων.
• Άγιος Ιωάννης ο διά Χριστόν Σαλός της Ουστούγκ. Γνωστός για την αυστηρή του παρρησία και τον έλεγχο της κοινωνικής υποκρισίας.

Η ρωσική παράδοση αναδεικνύει έντονα τον κοινωνικό και προφητικό χαρακτήρα της σαλότητας. Ο σαλός γίνεται «ενοχλητική» παρουσία, γιατί δεν υπακούει στις συμβάσεις ούτε φοβάται την εξουσία. Με το προσωπείο της τρέλας, αποκτά ελευθερία λόγου που ξεπερνά τα όρια της κοινωνικής ευπρέπειας, αποκαλύπτοντας την αλήθεια εκεί όπου όλοι σιωπούν.

Προδρομική μορφή σαλότητας: ο Τίμιος Πρόδρομος

Πριν ακόμη εμφανιστεί ιστορικά η διά Χριστόν σαλότητα ως ασκητική μορφή ζωής, η Αγία Γραφή μας παρουσιάζει μια προδρομική της εικόνα στο πρόσωπο του Ιωάννη του Βαπτιστή.

Ο βίος του Τιμίου Προδρόμου ήταν εξ ολοκλήρου μια άρνηση της κοσμικής λογικής. Κατοικούσε στην έρημο, ενδεδυμένος τρίχινο ένδυμα, τρεφόμενος με ακρίδες ( = οι αποξηραμένες άκρες των φυτών) και μέλι άγριο (Ματθ. κεφ. 3, στ. 4). Η εξωτερική του μορφή, ο τρόπος ζωής του και ο λόγος του θα μπορούσαν εύκολα να θεωρηθούν «παράλογα» ή και σκανδαλώδη για την κοινωνία της εποχής του. Δεν συμμετείχε στους θρησκευτικούς θεσμούς με συμβατικό τρόπο, δεν επεδίωξε κύρος, δεν προσάρμοσε το κήρυγμά του στις απαιτήσεις των ισχυρών.

Όπως και οι μεταγενέστεροι διά Χριστόν σαλοί, ο Πρόδρομος:

• ζει στο περιθώριο της κοινωνίας,
• ελέγχει δημόσια την αμαρτία χωρίς φόβο,
• γίνεται σημείο αντιλογίας,
• πληρώνει την παρρησία του με διωγμό και θάνατο.

Η διαφορά έγκειται στο ότι ο Πρόδρομος δεν προσποιείται τον σαλό, αλλά ζει μια αυθεντικά προφητική, ασκητική και ριζοσπαστική ζωή. Ωστόσο, το «σκάνδαλο» της παρουσίας του στον κόσμο και η πλήρης ρήξη του με τη συμβατική θρησκευτικότητα τον καθιστούν πνευματικό πρόδρομο της μετέπειτα σαλότητας.

Έτσι, η διά Χριστόν σαλότητα μπορεί να ιδωθεί ως συνέχεια της προφητικής παράδοσης: μια μορφή ζωής που γίνεται μωρία για τον κόσμο, ώστε να φανερωθεί η σοφία του Θεού.

Πνευματικός σκοπός της διά Χριστόν σαλότητας

Η διά Χριστόν σαλότητα δεν είναι εξωτερική ιδιορρυθμία ούτε ασκητικός εξτρεμισμός. Δεν είναι θεατρικότητα, ούτε επιδίωξη εντυπωσιασμού. Είναι συνειδητή σταύρωση του εγώ και ριζική άρνηση κάθε ανθρώπινης δόξας, ώστε να παραμείνει μόνο η δόξα του Θεού.

Ο σαλός δέχεται να θεωρηθεί μωρός, γελοίος, ανόητος, κοινωνικά άχρηστος, ακόμη και δαιμονισμένος, προκειμένου να διαφυλάξει την καρδιά του από τον λεπτότερο πειρασμό: την κενοδοξία. Εκεί όπου ο ασκητής κινδυνεύει να δοξαστεί για την άσκησή του, ο σαλός επιλέγει την περιφρόνηση. Εκεί όπου ο ενάρετος τιμάται, ο σαλός εξευτελίζεται εκούσια.

Η βάση αυτής της στάσης βρίσκεται στον αποστολικό λόγο:

«ἡμεῖς μωροὶ διὰ Χριστόν» (Α΄ Κορ. κεφ. 4, στ. 10).

Ο σαλός παίρνει αυτόν τον λόγο κυριολεκτικά, όχι ως σχήμα λόγου. Ζει ως «μωρός» για να μείνει ελεύθερος από τη μωρία του κόσμου.

1. Καταστροφή της κενοδοξίας

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος της πνευματικής ζωής δεν είναι τα φανερά πάθη, αλλά η κρυφή αυτοδικαίωση. Η σαλότητα λειτουργεί σαν πνευματικό χειρουργείο. Ο σαλός:

• δεν επιτρέπει να τον επαινέσουν
• δεν αφήνει να φανεί η αρετή του
• κρύβει τα χαρίσματα που έχει λάβει

Αυτό που οι άλλοι αποφεύγουν - την ντροπή, την απαξίωση, την παρεξήγηση - εκείνος το επιζητά ως ασπίδα κατά της υπερηφανείας.

2. Απόλυτη ταπείνωση

Η σαλότητα είναι μία από τις ανώτερες μορφές ταπείνωσης, διότι δεν περιορίζεται σε εσωτερικό αγώνα αλλά επεκτείνεται στη δημόσια εικόνα του ανθρώπου. Ο σαλός δέχεται να διαλυθεί η κοινωνική του ταυτότητα. Δεν υπερασπίζεται τον εαυτό του. Δεν αποκαθιστά την αλήθεια για το πρόσωπό του. Επιτρέπει να ζει υπό το βάρος της παρεξήγησης. Αυτή η ελευθερία από την ανάγκη δικαίωσης είναι σημείο μεγάλης χάριτος.

3. Απόλυτη εμπιστοσύνη στη θεία Πρόνοια

Ο διά Χριστόν σαλός δεν οργανώνει τη ζωή του με όρους ασφάλειας. Ζει χωρίς μέριμνα για το αύριο, συχνά χωρίς σταθερή κατοικία, χωρίς υλική στήριξη, χωρίς κοινωνική αποδοχή. Δεν έχει «πρόσωπο» να προστατεύσει. Δεν έχει θέση να διαφυλάξει. Η ζωή του γίνεται έμπρακτη ομολογία ότι ο Θεός είναι ο μόνος του στήριγμα.

4. Προφητική αφύπνιση των άλλων

Η σαλότητα δεν στρέφεται μόνο προς τα μέσα. Έχει και έντονο προφητικό χαρακτήρα. Ο σαλός, με τρόπο απροσδόκητο και συχνά σοκαριστικό, αποκαλύπτει:

• την υποκρισία
• τη θρησκευτική αυτάρκεια
• την κοινωνική αδικία
• την πνευματική νάρκωση

Η φωνή του δεν ακούγεται ως «θεολογική διδασκαλία», αλλά ως κραυγή που ταράζει. Πολλοί διά Χριστόν σαλοί, όπως ο Ανδρέας ο δια Χριστόν σαλός, η Ξένη της Πετρούπολης ή ο Βασίλειος ο Μακάριος, υπήρξαν πνευματικοί καθρέφτες της κοινωνίας τους. Με τη φαινομενική τους «παραφροσύνη» ξεσκέπαζαν τη βαθιά παραφροσύνη του κόσμου που ζούσε χωρίς Θεό.

5. Μαρτυρία της Βασιλείας του Θεού

Ο σαλός ζει σαν να μην ανήκει πλέον στον κόσμο αυτό. Δεν τον δεσμεύουν οι κανόνες κοινωνικής αξιοπρέπειας, διότι η πατρίδα του είναι αλλού. Η ζωή του γίνεται ζωντανή υπενθύμιση ότι ο χριστιανός δεν καλείται να γίνει «καθώς πρέπει», αλλά να γίνει Άγιος ["Ἅγιοι γίνεσθε, ὅτι ἐγὼ ἅγιός εἰμι!" (Α΄ Πέτρ. κεφ. 1, στ. 16)]. Και η αγιότητα, όταν φανερώνεται χωρίς συμβιβασμούς, μοιάζει μωρία στα μάτια των ανθρώπων.

Διάκριση διά Χριστόν σαλότητας από ψυχική ασθένεια και πνευματική πλάνη

Η διά Χριστόν σαλότητα είναι ίσως η πιο εύκολα παρεξηγήσιμη μορφή αγιότητας. Εξωτερικά μοιάζει με παραλογισμό. Γι’ αυτό και η Εκκλησία ήταν πάντοτε εξαιρετικά προσεκτική και ουδέποτε αναγνώρισε επιπόλαια κάποιον ως σαλό.

Η βασική αρχή είναι σαφής:

η σαλότητα δεν είναι ψυχική διαταραχή ούτε πνευματική σύγχυση, αλλά χαρισματική και συνειδητή άσκηση, καρπός μεγάλης Χάριτος.

1. Διαφορά από ψυχική ασθένεια

• Ο ψυχικά ασθενής χάνει τον έλεγχο του εαυτού του.
• Ο διά Χριστόν σαλός ελέγχει πλήρως τον εαυτό του.
• Ο ψυχικά ασθενής δεν έχει πνευματική διαύγεια, δεν μπορεί να καθοδηγήσει άλλους, δεν φέρει πνευματικό καρπό στους γύρω του

Αντιθέτως, οι αυθεντικοί διά Χριστόν σαλοί, όπως η Ξένη της Πετρούπολης ή ο Βασίλειος ο Μακάριος, πίσω από την εξωτερική «τρέλα» έκρυβαν:

• βαθιά προσευχή
• διορατικότητα
• προφητικό λόγο
• πνευματική καθοδήγηση

Πολλοί από αυτούς συμβούλευαν κληρικούς και λαϊκούς, προέβλεπαν γεγονότα, παρηγορούσαν ψυχές. Αυτό δεν είναι γνώρισμα ψυχικής κατάρρευσης αλλά φωτισμού.

• Η ψυχική ασθένεια προκαλεί διάλυση του προσώπου.
• Η σαλότητα, αντίθετα, προϋποθέτει πνευματική ολοκλήρωση.

2. Διαφορά από πνευματική πλάνη

Ακόμη σοβαρότερη σύγχυση υπάρχει με την πνευματική πλάνη (προλήψεις, ψευδοχαρίσματα, δαιμονική ενέργεια).

Ο πλανεμένος άνθρωπος:

• επιδιώκει να φανεί ιδιαίτερος
• πιστεύει ότι έχει χαρίσματα
• θέλει να τον ακούνε και να τον θαυμάζουν

Ο σαλός κάνει το ακριβώς αντίθετο:

• κρύβει τα χαρίσματά του
• αποφεύγει τον έπαινο
• χαίρεται όταν τον περιφρονούν
• αποστρέφεται κάθε δόξα

Η πλάνη γεννά υπερηφάνεια.

Η σαλότητα ριζώνει στην απόλυτη ταπείνωση.

Ο πλανεμένος απομακρύνεται από την Εκκλησία.

Ο σαλός ζει μέσα στην Εκκλησία, υπακούει, κοινωνεί, εξομολογείται, και η ζωή του αναγνωρίζεται εκ των υστέρων από το εκκλησιαστικό σώμα.

3. Κριτήρια εκκλησιαστικής διάκρισης

Η Εκκλησία δεν αναγνωρίζει σαλότητα από τις εξωτερικές πράξεις, αλλά από τους καρπούς:

Πνευματικοί καρποί αυθεντικής σαλότητας

• βαθιά ταπείνωση
• υπακοή στην Εκκλησία
• καθαρότητα πίστεως
• αγάπη και θυσιαστικότητα
• προσευχητική ζωή
• μεταστροφή ανθρώπων που τους πλησίαζαν

Σημεία πλάνης ή διαταραχής

• σύγχυση δογματική
• ανυπακοή και περιφρόνηση της Εκκλησίας
• αυτοπροβολή
• απαίτηση αναγνώρισης
• πνευματική ταραχή αντί ειρήνης

Ο αληθινός σαλός αφήνει πίσω του Χάρη και μετάνοια.

Ο πλανεμένος αφήνει πίσω του σύγχυση και διχασμό.

4. Η σπανιότητα του χαρίσματος

Η διά Χριστόν σαλότητα δεν είναι δρόμος που επιλέγεται. Δεν είναι πνευματική «μέθοδος». Δεν είναι μίμηση συμπεριφοράς. Είναι ιδιαίτερο χάρισμα του Αγίου Πνεύματος, που δίνεται σε ελάχιστους και μόνο αφού έχει προηγηθεί μεγάλος καθαρτικός αγώνας. Όποιος προσπαθήσει να μιμηθεί εξωτερικά τη σαλότητα χωρίς θεία κλήση, κινδυνεύει πράγματι είτε από ψυχική διάλυση είτε από πνευματική πλάνη.

Γι’ αυτό οι Πατέρες ποτέ δεν πρότειναν τη σαλότητα ως γενικό δρόμο σωτηρίας. Τη σεβάστηκαν όμως ως ανώτερη μορφή ταπείνωσης όταν αυτή αποδεικνυόταν αυθεντική.

Εκκλησιαστική διάκριση και ο φόβος της πλάνης

Η μορφή του διά Χριστόν σαλού υπήρξε πάντοτε ένα φαινόμενο οριακό μέσα στο εκκλησιαστικό σώμα. Η Εκκλησία ουδέποτε ενθάρρυνε θεσμικά τη μίμησή του, όχι διότι αμφισβητεί την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος, αλλά διότι γνωρίζει ότι η σαλότητα δεν είναι άσκηση, ούτε τρόπος ζωής που επιλέγεται, αλλά χαρισματική κλήση εξαιρετικά σπάνια και επικίνδυνη για όσους την επιχειρούν χωρίς θεία κλήση.

Οι Πατέρες είναι κατηγορηματικοί ότι η προσποιητή σαλότητα χωρίς μέτρο και χωρίς θεία καθοδήγηση οδηγεί στην πλάνη, στην ψυχική διαταραχή ή στην πνευματική υπερηφάνεια. Γι’ αυτό και η εκκλησιαστική ποιμαντική στάση απέναντι σε τέτοιες μορφές υπήρξε πάντοτε επιφυλακτική, ζητώντας δοκιμασία, διάκριση και χρόνο.

Ταυτόχρονα όμως, η ιστορία δείχνει ότι όταν η σαλότητα ήταν γνήσια, αναγνωριζόταν εκ των υστέρων από το πλήρωμα της Εκκλησίας, διότι συνοδευόταν από βαθιά ταπείνωση, αγάπη, προφητικό λόγο και θεία χαρίσματα. Ο διά Χριστόν σαλός δεν επαναστατεί εναντίον της Εκκλησίας· αντίθετα, γίνεται συχνά άθελά του καθρέπτης της πνευματικής καταστάσεως της κοινωνίας, ελέγχοντας όχι με καταγγελία, αλλά με την ίδια του την ύπαρξη.

Η Εκκλησία λοιπόν δεν «φοβάται» τους αγίους, αλλά φοβάται την πλάνη. Και αυτή η διάκριση είναι που καθιστά τη στάση της προσεκτική απέναντι σε ένα χάρισμα που δεν διδάσκεται, δεν μιμείται και δεν θεσμοθετεί ται.

Προφητικός ρόλος των διά Χριστόν σαλών μέσα στην Εκκλησία

Οι διά Χριστόν σαλοί δεν εμφανίζονται απλώς ως ακραίοι ασκητές της ταπείνωσης. Αναδεικνύονται συχνά ως προφητικές μορφές, δηλαδή ως ζωντανές φωνές ελέγχου, αφύπνισης και αποκάλυψης μέσα στο σώμα της Εκκλησίας και της κοινωνίας.

1. Η σαλότητα ως προφητική πράξη

Στην Αγία Γραφή, οι Προφήτες πολλές φορές χρησιμοποιούν παράδοξες ή σκανδαλώδεις πράξεις για να ταρακουνήσουν τον λαό. Ο Ησαΐας, ο Ιερεμίας, ο Ιεζεκιήλ δεν μιλούν μόνο με λόγια, αλλά με συμβολικές πράξεις που σοκάρουν, αποκαλύπτουν και ελέγχουν.

Με ανάλογο τρόπο, οι διά Χριστόν σαλοί:

• αποδομούν τις ψεύτικες βεβαιότητες
• ξεσκεπάζουν την υποκρισία
• ελέγχουν την ανομία χωρίς να κρατούν «εκκλησιαστικό αξίωμα»

Η ζωή τους γίνεται ζωντανό κήρυγμα. Όχι από άμβωνος, αλλά μέσα στους δρόμους, στις αγορές, ανάμεσα στους περιφρονημένους.

2. Έλεγχος της υποκρισίας και της θρησκευτικής αυτάρκειας

Οι σαλοί δεν στρέφονται κυρίως κατά των φανερών αμαρτωλών, αλλά κατά της θρησκευτικής υποκρισίας.

Ο Συμεών ο δια Χριστόν Σαλός στη βυζαντινή παράδοση και ο Ανδρέας ο δια Χριστόν Σαλός φέρονται να εισέρχονται σε ιερούς χώρους με συμπεριφορές σκανδαλιστικές, όχι για να βεβηλώσουν, αλλά για να:

• ξεσκεπάσουν τη νεκρή τυπολατρία
• δείξουν ότι η εξωτερική ευσέβεια μπορεί να συνυπάρχει με εσωτερική σκληρότητα

Στη ρωσική παράδοση, μορφές όπως ο Βασίλειος ο Μακάριος ή η Ξένη της Πετρούπολης ελέγχουν εμπόρους, άρχοντες και «ευσεβείς» ανθρώπους, φανερώνοντας κρυφές αδικίες και σκληρότητα καρδιάς.

Η προφητεία τους δεν είναι θεωρητική. Είναι προσωπική και αποκαλυπτική.

3. Αποκάλυψη κρυφών καταστάσεων

Ένα από τα χαρακτηριστικά των σαλών είναι η διορατικότητα. Συχνά γνώριζαν:

• κρυφές αμαρτίες
• εσωτερικές καταστάσεις ψυχών
• επερχόμενα γεγονότα

Δεν το έκαναν για εντυπωσιασμό, αλλά:

• για να οδηγήσουν σε μετάνοια
• για να αποτρέψουν κακό
• για να ενισχύσουν την πίστη

Έτσι ο σαλός λειτουργεί ως πνευματικός καθρέφτης: μπροστά του ο άνθρωπος βλέπει αυτό που πραγματικά είναι.

4. Φωνή υπέρ των περιφρονημένων

Οι διά Χριστόν σαλοί στέκονται συχνά στο πλευρό:

• των φτωχών
• των περιθωριακών
• των περιφρονημένων

Ζουν οι ίδιοι ως περιφρονημένοι, ώστε να φανερώσουν ότι η Βασιλεία του Θεού δεν ανήκει στους κοινωνικά «τακτοποιημένους», αλλά στους ταπεινούς.

Με τη ζωή τους διακηρύσσουν ότι η αληθινή δόξα δεν βρίσκεται στην κοινωνική αποδοχή, αλλά στην κρυφή κοινωνία με τον Θεό.

5. Γιατί γίνονται επικίνδυνοι

Ακριβώς επειδή δεν έχουν τίποτε να χάσουν, οι σαλοί γίνονται επικίνδυνοι για κάθε μορφή εξουσίας:

• θρησκευτικής
• κοινωνικής
• πολιτικής

Δεν ελέγχονται από συστήματα, δεν εξαρτώνται από αναγνώριση, δεν φοβούνται την περιφρόνηση. Έτσι μπορούν να πουν την αλήθεια χωρίς διπλωματία.

Γι’ αυτό συχνά διώχθηκαν, θεωρήθηκαν τρελοί ή δαιμονισμένοι, παρεξηγήθηκαν ακόμη και από πιστούς. Μόνο μετά την κοίμησή τους αποκαλύπτεται συνήθως το μέγεθος της αγιότητάς τους.

Γιατί οι διά Χριστόν σαλοί δεν κατανοούνται στη σύγχρονη εποχή

Αν οι διά Χριστόν σαλοί δυσκολεύονταν να γίνουν κατανοητοί στις παλαιότερες εποχές, σήμερα η αδυναμία αυτή έχει πολλαπλασιαστεί. Η σύγχρονη νοοτροπία, ακόμη και μέσα στον εκκλησιαστικό χώρο, είναι βαθιά επηρεασμένη από τη λογική, την οργάνωση, την εικόνα και τη «σωστή συμπεριφορά». Η σαλότητα, όμως, κινείται ακριβώς στον αντίθετο άξονα.

1. Η εποχή της εικόνας και της «ευπρέπειας»

Σήμερα κυριαρχεί η ανάγκη για:

• κοινωνική αποδοχή
• καλή εικόνα
• ισορροπημένο και «κόσμιο» λόγο

Ο διά Χριστόν σαλός διαλύει όλα τα παραπάνω. Δεν ενδιαφέρεται να φανεί λογικός, αξιοπρεπής ή θεσμικά «τακτοποιημένος». Η ύπαρξή του είναι ένα σκάνδαλο για μια εποχή που θέλει τον Χριστιανισμό πολιτισμένο, ήπιο και κοινωνικά συμβατό. Έτσι, ενώ παλαιότερα ο σαλός θεωρούνταν «τρελός για τον Χριστό», σήμερα θεωρείται απλώς:

• γραφικός
• προβληματικός
• ψυχολογικά ασταθής

Η πνευματική διάσταση της σαλότητας σπάνια γίνεται αντιληπτή.

2. Η σύγχυση με την ψυχική ασθένεια

Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια είναι η απόλυτη ταύτιση κάθε παράδοξης συμπεριφοράς με ψυχική διαταραχή. Αν και η Εκκλησία πάντοτε διέκρινε ανάμεσα:

• στην παθολογία
• και στη χαρισματική αλλοκοτία των Αγίων

σήμερα αυτή η διάκριση έχει σχεδόν χαθεί.

Ο σαλός:

• δεν χάνει την εσωτερική του ενότητα
• δεν αποκόπτεται από τη χάρη
• δεν ζει στο χάος, αλλά σε βαθιά κρυφή κοινωνία με τον Θεό

Όμως εξωτερικά μοιάζει με άνθρωπο «εκτός πλαισίου» και έτσι απορρίπτεται εύκολα χωρίς πνευματική διάκριση.

3. Η δυσανεξία στην προφητική φωνή

Οι διά Χριστόν σαλοί ελέγχουν. Και μάλιστα ελέγχουν χωρίς να δεσμεύονται από ρόλους, αξιώματα ή διπλωματικές ισορροπίες. Αυτό είναι εξαιρετικά δύσκολο να γίνει ανεκτό σήμερα.

Η σύγχρονη θρησκευτικότητα συχνά προτιμά:

• τον ήπιο λόγο
• τη γενική ηθικολογία
• την αποφυγή σύγκρουσης

Ο σαλός, όμως, με μια κίνηση, έναν λόγο, μια «παράλογη» πράξη, μπορεί να ξεσκεπάσει:

• υποκρισία
• φιλαργυρία
• εκκλησιαστικό φαρισαϊσμό

Και τότε γίνεται ανεπιθύμητος, ακόμη και σε θρησκευτικούς κύκλους.

4. Νεότερες μορφές σαλότητας

Η σαλότητα δεν έπαψε να εμφανίζεται και σε νεότερους χρόνους. Μορφές όπως ο παπα Παναγής Μπασιάς (ο μετέπειτα γνωστός ως Παΐσιος Κεφαλληνίας), αλλά και ο Ιωάννης ο δια Χριστόν σαλός της Αθήνας, μαρτυρούν ότι το χάρισμα αυτό δεν περιορίζεται σε βυζαντινά ή ρωσικά συμφραζόμενα.

Κοινά τους γνωρίσματα:

• εκούσια περιφρόνηση της κοινωνικής «αξιοπρέπειας»
• παράδοξες συμπεριφορές που έκρυβαν βαθιά πνευματική εργασία
• έλεγχος αμαρτίας χωρίς φόβο ανθρώπων
• αγάπη προς τους απλούς και περιφρονημένους

Όπως και οι παλαιοί σαλοί, έτσι και αυτοί συχνά:

• παρεξηγήθηκαν
• θεωρήθηκαν υπερβολικοί ή ακραίοι
• δεν έγιναν άμεσα κατανοητοί

Η ιστορία της Εκκλησίας δείχνει ότι η σαλότητα αναγνωρίζεται συνήθως εκ των υστέρων.

5. Το βαθύτερο πρόβλημα: φόβος της αλήθειας

Ίσως ο βαθύτερος λόγος που οι διά Χριστόν σαλοί δεν γίνονται ανεκτοί σήμερα είναι ότι αποκαλύπτουν την αλήθεια χωρίς προστατευτικά φίλτρα. Δεν επιτίθενται θεολογικά. Αποκαλύπτουν υπαρξιακά.

Η παρουσία τους θέτει ένα σιωπηλό αλλά αμείλικτο ερώτημα:

Ζούμε για τον Χριστό ή για την εικόνα μας;

Και αυτό το ερώτημα είναι πιο ενοχλητικό από κάθε θεολογική αντιπαράθεση.

Συμπέρασμα

Η δια Χριστόν σαλότητα δεν αποτελεί εκκεντρική θρησκευτική συμπεριφορά ούτε ιδιότυπη μορφή ασκητικής υπερβολής. Είναι μία μυστική, σταυρική οδός ταπείνωσης, κατά την οποία ο άνθρωπος παραιτείται ακόμη και από το τελευταίο στήριγμα του εγωισμού του: την καλή του εικόνα. Ο σαλός δέχεται να φανεί ανόητος, γελοίος, ακόμη και σκανδαλώδης, αρκεί να μη χάσει την κοινωνία με τον Χριστό. Εκεί όπου οι άλλοι αγωνίζονται να φανούν πνευματικοί, εκείνος αγωνίζεται να μείνει κρυμμένος — ακόμη κι αν αυτό σημαίνει να κρυφτεί πίσω από την περιφρόνηση των ανθρώπων.

Η παρουσία των δια Χριστόν Σαλών στην ιστορία της Εκκλησίας φανερώνει ότι η αγιότητα δεν ταυτίζεται πάντοτε με την εξωτερική ευπρέπεια, ούτε με τη θρησκευτική ευπρεπή συμπεριφορά. Ο Θεός, «τὰ μωρὰ τοῦ κόσμου ἐξελέξατο» (Α΄ Κορ. κεφ. 1, στ. 27), ώστε να συντρίβει τη βεβαιότητα της ανθρώπινης αυτάρκειας. Οι σαλότητες των Αγίων γίνονται καθρέφτης που αποκαλύπτει τη δική μας φιλαρέσκεια, την ανάγκη μας για αναγνώριση, τη θρησκευτική μας αυτοδικαίωση. Γι’ αυτό και συχνά προκαλούν αμηχανία ή αντίδραση, διότι δεν ελέγχουν τον κόσμο μόνο, αλλά και την ευσεβιστική μας αυτάρκεια.

Σε μια εποχή όπου ακόμη και η πίστη κινδυνεύει να μετατραπεί σε κοινωνική ταυτότητα ή σε πολιτισμικό στολίδι, οι δια Χριστόν Σαλοί θυμίζουν ότι ο Χριστός δεν σταυρώθηκε «ευπρεπώς». Η οδός Του παραμένει οδός κενώσεως. Και ίσως το πιο ανησυχητικό ερώτημα που αφήνει η σαλότητα πίσω της δεν είναι αν υπάρχουν σήμερα σαλoί, αλλά αν εμείς θα αντέχαμε να τους αναγνωρίσουμε — ή αν θα τους σταυρώναμε εκ νέου, στο όνομα της τάξης, της ευπρέπειας και της θρησκευτικής «κανονικότητας».

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Πατερικές & βιβλικές παραπομπές

1. Η “μωρία” του Θεού – βιβλική ρίζα

Α΄ Κορινθίους 4,10 – «ἡμεῖς μωροὶ διὰ Χριστόν»

Α΄ Κορινθίους 1,25 – «τὸ μωρὸν τοῦ Θεοῦ σοφώτερον τῶν ἀνθρώπων ἐστίν»

Πατερική ερμηνεία:

Ιωάννης Χρυσόστομος, Ερμηνεία εις Α΄ Κορινθίους – τονίζει ότι ο Παύλος μιλά για εκούσια περιφρόνηση χάριν του Χριστού, όχι για πραγματική ανοησία.

2. Σαλότητα ως έσχατη ταπείνωση

Ιωάννης της Κλίμακος, Κλίμαξ, Λόγος ΚΒ΄ (Περί κενοδοξίας) & ΚΕ΄ (Περί ταπεινοφροσύνης)

Η τελεία ταπείνωση είναι να μη σε μέλει αν σε θεωρούν ανόητο.

3. Προφητικός χαρακτήρας των σαλών

Βίος Άγιος Ανδρέας ο δια Χριστόν σαλός

Βίος Αγία Ξένια της Πετρουπόλεως

Οι πράξεις τους λειτουργούν ως έλεγχος κοινωνικής και εκκλησιαστικής υποκρισίας. 

4. Αγάπη της αφάνειας

Ισαάκ ο Σύρος, Ασκητικοί Λόγοι, Λόγος ΛΔ΄

«Αγάπησε την αφάνεια, και θα δοξασθείς άνευ κινδύνου».

5. Διάκριση από πλάνη

Ιωάννης Κασσιανός, Συνομιλίες, Β΄ Συνομιλία – περί διακρίσεως

Βαρσανούφιος ο Μέγας & Ιωάννης ο Προφήτης, Αποκρίσεις

Κάθε χαρισματική εκδήλωση εξετάζεται από τους καρπούς της.

6. Εσχατολογική ελευθερία

Εβρ. 13,14

Μάξιμος Ομολογητής, Κεφάλαια περί αγάπης

Η αποδέσμευση από κοσμική δόξα είναι σημείο ζώσης Βασιλείας.

7. “Σκανδαλώδης” παιδαγωγία Θεού

Παλαιά Διαθήκη:

Ησαΐας ο Προφήτης (Ησ. 20)

Ιεζεκιήλ ο Προφήτης (Ιεζ. 4)

Προφητικές πράξεις που φαίνονται “παράλογες”.

8. Κατά της θρησκευτικής υποκρισίας

Ματθ. 6,1–5

Συμεών ο Νέος Θεολόγος, Κατηχήσεις – έντονη κριτική στην ψεύτικη ευσέβεια.

9. Χαρισματική και όχι μιμητική

Γρηγόριος Παλαμάς – διάκριση χαρίσματος και φυσικής καταστάσεως

Τα χαρίσματα δίνονται «καθὼς τὸ Πνεῦμα θέλει».

10. Σταυρική συμμετοχή

Ησ. 53,3, Ματθ. 27,28–31

Σιλουανός ο Αθωνίτης – η ταπείνωση ως μίμηση Χριστού.

Αγιολογικές πηγές

Βίος και πολιτεία του Αγίου Ανδρέου του δια Χριστόν σαλού (PG 111)

Βίος της Αγίας Ξένης Πετρουπόλεως (ρωσικές συναξαριακές εκδόσεις)

Βίος του Αγίου Βασιλείου Μόσχας του δια Χριστόν σαλού

Συναξάρια Εκκλησίας Κωνσταντινουπόλεως & Ρωσίας

Νεότεροι βίοι:

Άγιος Παΐσιος Κεφαλληνίας

Άγιος Ιωάννης ο δια Χριστόν σαλός ο Αθηναίος

Βιβλιογραφία 

• Ιωάννης Κλίμακος. Η Κλίμαξ της Θείας Ανάβασης.
• Ισαάκ ο Σύρος. Ασκητικές Ομιλίες.
• Συμεών ο Νέος Θεολόγος. Κατηχητικές Ομιλίες.
• Μάξιμος ο Ομολογητής. Τετρακόσια Κεφάλαια περί Αγάπης.
• Βαρσανούφιος & Ιωάννης. Επιστολές.
• Βίος του Αγίου Ανδρέα του δια Χριστόν Σαλού (PG 111).
• Βίος της Αγίας Ξένιας της Πετρούπολης.
• Ware, K. The Orthodox Way (κεφάλαια περί αγιότητος και ασκήσεως).