- Χριστός ετέχθη! - Αληθώς ετέχθη!

 

Γράφει ο Γεώργιος Μεταξάς

Σήμερα, Τετάρτη 7 Ιανουαρίου 2026, καθώς η Εκκλησία του Νέου Ημερολογίου εορτάζει τη Σύναξη του τιμίου ενδόξου Προφήτου Προδρόμου και Βαπτιστού Ιωάννου, το Παλαιό Ημερολόγιο τιμά τη Γέννηση του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Σε αυτό το θέμα είναι αφιερωμένο το σημερινό μας άρθρο. Θα ειπωθούν πράγματα που άλλα είναι γνωστά, άλλα άγνωστα κι άλλα όχι ιδιαίτερα άγνωστα. Ό,τι κάνουμε πάντα δηλαδή.

Και φυσικά, αρχίζουμε με τον χαιρετισμό των ημερών:

- Χριστός ετέχθη!

- Αληθώς ετέχθη ο Κύριος!

Αυτή είναι η αναγγελία της κατά σάρκα Γεννήσεως του γλυκυτάτου Ιησού μας, η οποία γεμίζει με χαρά και αγαλλίαση τις ψυχές των ευλαβών χριστιανών. Πόσοι όμως γνωρίζουμε τι συμβολίζουν οι απεικονίσεις της Γεννήσεως στη Βυζαντινή Αγιογραφία;

Ας ξεκινήσουμε λοιπόν το ταξίδι μας στον χώρο της συμβολικής εικονογραφίας, με την παρακάτω εικόνα.

Αυτή η εικόνα, είναι πιο κοντινή στις αρχικές εικονογραφήσεις της Γεννήσεως, και καθώς δεν μπόρεσα να βρω στο διαδίκτυο κάποια από τις πρώτες εικόνες, θα αρκεστούμε σε αυτήν. Οι συμβολισμοί σε αυτήν την εικόνα είναι πολλοί και θα τους αναλύσουμε έναν έναν.

Στη Βυζαντινή Ορθόδοξη Αγιογραφία της Γεννήσεως, δεσπόζουσα θέση έχει η Υπεραγία Θεοτόκος με το Θείο Βρέφος. Αυτό γίνεται για να επισημάνει δύο πράγματα: αφ' ενός την άμωμο σύλληψη της Κυρίας Θεοτόκου κι αφ' ετέρου το γεγονός ότι αν δεν είχε υπάρξει η Θεοτόκος, η Γέννηση του Κυρίου θα ήταν αδύνατη. Στις αιρετικές απεικονίσεις ο Ιωσήφ εμφανίζεται άλλοτε δίπλα στην Θεοτόκο κι άλλοτε απέναντί της, δίπλα στο Θείο Βρέφος. Κι επειδή δεν έφτανε αυτό, αποφάσισαν ν' αποκαλέσουν την Θεοτόκο, τον Ιωσήφ και τον Ιησού... "Αγία Οικογένεια"... Τραγική αίρεση, που ακόμη και κάποιοι Ορθόδοξοι έχουν πέσει σ' αυτήν την παγίδα. Θεοτόκος + Ιωσήφ +Ιησούς, δεν είναι "Αγία Οικογένεια". Και σπεύδω να εξηγήσω το γιατί:

1. Ο Ιωσήφ δεν μετείχε στη σύλληψη 
2. Ο Ιωσήφ ήταν υπερήλικας και προστάτης της Θεοτόκου
3. Σύμφωνα με τα Ευαγγελία ο Ιωσήφ "εμνηστεύθη" την Θεοτόκο. Δεν την ενυμφεύθη (Λουκ. 1, 27) 

Συνεπώς, τόσο η απεικόνιση του Ιωσήφ άλλοτε δίπλα στη Θεοτόκο κι άλλοτε δίπλα στον Ιησού αλλά κι η φράση "Αγία Οικογένεια", είναι αιρετικές διότι υπονοούν σύλληψη μετά συνουσίας κι όχι άμωμο σύλληψη. Γεγονός που αποτελεί βλασφημία κατά του Τριαδικού Θεού και στις τρεις Αυτού υποστάσεις.

Η δε Θεοτόκος, απεικονίζεται καθιστή σχεδόν, για να τονιστεί το γεγονός ότι δεν γέννησε με τις πόνους του τοκετού. Η "τιμωρία" που επεβλήθη στη γυναίκα μετά από την παρακοή στον Παράδεισο, ήταν να γεννά με πόνους τα παιδιά της. Η Παναγία όμως, λόγω της ταπείνωσης που είχε αλλά και λόγω του ότι στην μήτρα της φιλοξενούσε τον Παντοδεσπότη Χριστό, βρισκόταν σε προπτωτική κατάσταση και γι' αυτό γέννησε χωρίς πόνους.

Τέλος, το σπήλαιο απεικονίζεται σκοτεινό. Αυτό έχει διπλή σημασία. Αφ' ενός μεν συμβολίζει τον Άδη, τον οποίο ήρθε ο Ιησούς για να "σκυλεύσει", αφ' ετέρου δε, συμβολίζει το πνευματικό σκοτάδι που διακατείχε την ανθρωπότητα πριν έλθει "το Φως του κόσμου", ήτοι ο Υιός και Λόγος του Θεού.

Κι ερχόμαστε στον Ιωσήφ. Εκείνος βρίσκεται σε μία γωνία, άλλοτε κάτω αριστερά της αγιογραφίας, άλλοτε κάτω δεξιά. Σε κάθε περίπτωση, απεικονίζεται μακρυά από το Μυστήριο της Γεννήσεως, διότι, όπως προανέφερα, δεν συμμετείχε στην σύλληψη. Η στάση του μαρτυρά έντονες σκέψεις κι αμφιβολίες. Ακόμη αναρωτιέται εάν αυτό το Βρέφος είναι προϊόν αμώμου συλλήψεως ή τελικά η Παναγία είχε "κρυφή ζωή". Για να συμπληρωθεί αυτή η εικόνα, ο αγιογράφος μας δείχνει το λόγο που ο Ιωσήφ έχει αμφιβολίες. Οι πιο νέοι αγιογράφοι μας δείχνουν έναν γέρο βοσκό με μαύρη προβιά, συμβολίζοντας έτσι τον διάβολο. Οι πρώτες όμως αγιογραφίες, είχαν έναν μαύρο τριχωτό καμπούρη όπου από το κεφάλι του προεξείχαν κέρατα.

Επιστρέφουμε και πάλι στο σπήλαιο της Γεννήσεως, για να δούμε τα ζώα που βρίσκονται εκεί και με τα χνώτα τους ζεσταίνουν το Θείο Βρέφος. Αν κοιτάξουμε προσεκτικά, το βλέμμα των δύο ζώων, δεν είναι ούτε ήρεμο, ούτε χαρούμενο. Είναι θυμωμένο. Κι εδώ είναι που έχουμε δύο φοβερούς συμβολισμούς. Το βόδι, είναι ο Βάαλ. Μπήκε τυχαία στην αγιογραφία; Όχι βέβαια! Όταν ο Μωυσής ανέβηκε στο όρος να λάβει τις 10 Εντολές, επιστρέφοντας βρήκε τους Εβραίους να έχουν λιώσει τα κοσμήματά τους και να έχουν φτιάξει το ομοίωμα ενός χρυσού βοδιού που συμβόλιζε τον Βάαλ και να το προσκυνάνε. Τώρα, ήταν η σειρά του Βάαλ να προσκυνήσει τον Υιό του Θεού.

Το δεύτερο ζώο που απεικονίζεται, είναι το γαϊδούρι. Εδώ ερχόμαστε στην ελληνική ιστορία, όπου κατά τη δεύτερη Τιτανομαχία, ο Ζευς μεταμορφώνει τον Κρόνο σε γαϊδούρι. Κι έτσι έχουμε και τον Κρόνο να προσκυνά τον Ιησού. Σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή ωστόσο, ο αγιογράφος φαίνεται να εμπνέεται από την προφητεία του Ησαΐα κατά την οποία: «έγνω βους τον κτησάμενον και όνος την φάτνην του Κυρίου αυτού. Ισραήλ δε με ουκ έγνω» (ν.ε. απόδοση: "αναγνωρίζει το βόδι τον ιδιοκτήτη του και ο γάιδαρος τη Φάτνη του Κυρίου του. Ο λαός όμως του Ισραήλ, δε με αναγνωρίζει") . Κι οι δύο αυτές εκδοχές ευσταθούν. Η μεν πρώτη σε υπερβατικό επίπεδο, η δε δεύτερη σε προφητικό.

Σε μια άλλη σκηνή της αγιογραφίας, βλέπουμε έναν νεαρό βοσκό, να παίζει τον αυλό του. Σε αυτήν την σκηνή, απεικονίζεται η χαρά του ανθρωπίνου γένους, για την ενανθρώπιση του Κυρίου.

Από την άλλη πλευρά, βρίσκουμε τους Αγγέλους, οι οποίοι συζητούν μεταξύ τους, δείχνοντας θαυμασμό και απορία. Φαίνεται ότι κι οι ίδιοι ακόμη προσπαθούν να κατανοήσουν το Μέγα Θαύμα της Θείας ενανθρωπίσεως. Κάποιοι από αυτούς, φαίνεται να δοξολογούν λέγοντας το "Δόξα εν Υψίστοις Θεώ κι επί Γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία". Σε κάποιες άλλες αγιογραφίες, φαίνονται όλοι να δοξολογούν τον Θεό.

Σε άλλο σημείο, ένας άγγελος, κατά πάσα πιθανότητα ο Αρχάγγελος Γαβριήλ, φαίνεται να ευλογεί έναν ποιμένα ο οποίος στέκεται μπροστά του. Αυτό, συμβολίζει τον Καλό Ποιμένα.

Οι τρεις μάγοι, έφιπποι φέρνουν τα Τίμια Δώρα στο Βρέφος. Αυτή η απεικόνιση δε θα μπορούσε να λείψει από την αγιογραφία. Είναι πολύ σημαντική, για τη σημασία των Δώρων: ο Μελχιόρ έφερε χρυσό, ο οποίος συμβόλιζε την επίγειο Βασιλεία του Χριστού. Ο δε Γκασπάρ έφερε λιβάνι, το οποίο συμβολίζει τη θεϊκή καταγωγή του Κυρίου. Και, τέλος, ο Βαλτάσαρ φέρνει τη σμύρνα, η οποία συμβολίζει τον πρόωρο θάνατο του Ιησού. Ως αντάλλαγμα για τα δώρα, οι Μάγοι ζήτησαν ένα από τα σπάργανα του βρέφους, απόδειξη για όσους δε θα τους πίστευαν, το οποίο και τους έδωσε η ίδια η Παναγία.

Και φτάνουμε στην πιο αμφιλεγόμενη απεικόνιση της αγιογραφίας. Τις μαίες, οι οποίες απεικονίζονται να πλένουν το Θείο Βρέφος μετά την Γέννηση. Και λέω "αμφιλεγόμενη" διότι κάποιοι θεολόγοι ισχυρίζονται ότι εφ' όσον ο τοκετός ήταν ανώδυνος, δεν υπήρχε αίμα κι άρα δεν υπάρχει λόγος να πλένεται ο Ιησούς. Θα μου επιτρέψετε να συμφωνήσω... διαφωνώντας. Ναι, ο τοκετός ήταν ανώδυνος κι αναίμακτος. Αλλά, λίγες βασικές γνώσεις κύησης, δεν βλάπτουν, θα τους απαντήσω. Ο Ιησούς ήρθε ως τέλειος Θεός κι ως τέλειος άνθρωπος. Έπρεπε να περάσει από όλα τα στάδια της ανθρώπινης ύπαρξης, μεταξύ αυτών και της κύησης. Αυτό σημαίνει ότι όντας στην μήτρα της Παρθένου, το Θείο Βρέφος βρισκόταν μέσα σε πλακούντα και τρεφόταν από τον ομφάλιο λώρο. Κατά τον τοκετό, έσπασε ο πλακούντας και φυσικά, στη συνέχεια έπρεπε να κοπεί κι ο ομφάλιος λώρος. Ο έστι μεθερμηνευόμενον, ο Ιησούς έπρεπε να καθαριστεί από τα υγρά του πλακούντα και από τα κομμάτια του τα οποία είχαν μείνει πάνω Του. Επίσης, όσο αναίμακτος κι αν ήταν ο τοκετός, στον ομφάλιο λώρο κυκλοφορεί αίμα. Συνεπώς, έπρεπε να καθαριστεί και αυτό. Οπότε, ορθώς ο αγιογράφος τοποθετεί στην εικόνα την Σαλώμη που ήταν η μαία (μην την μπερδεύουμε με την έτερη Σαλώμη που ζήτησε την κεφαλή του Τιμίου Προδρόμου, πρόκειται για συνωνυμία) και τη βοηθό της να καθαρίζουν το Θείο Βρέφος.

Και φυσικά, από την εικονογράφηση δε θα μπορούσε να λείπει και το Άστρο. Το υπέρλαμπρο σημείο της Θείας Ενανθρωπίσεως. Ένα σημείο που έχει διχάσει θεολόγους κι επιστήμονες. Οι μεν θεολόγοι μιλούν για θαυμαστό σημείο, οι δε επιστήμονες για... "σύνοδο πλανητών", ή ακόμη και για... κομήτη, όπως είδαμε σε προηγούμενο άρθρο. Οι Άγιοι Πατέρες, ισχυρίζονται ότι Άγγελος εξ ουρανού ήταν το Άστρο της Βηθλεέμ. Έτσι βεβαίως εξηγείται γιατί δεν μπορούσαν όλοι να το δουν.

Αυτά ως προς την εικονογράφηση της Γεννήσεως. Η δυτική εικονογραφία, μπορεί να είναι εξαίρετη ως έργο τέχνης, αλλά ως εκεί. Τίποτε περισσότερο. Και δεν είναι μόνο οι αιρετικές απεικονίσεις που την κάνουν να μην αποτελεί θρησκευτικό αντικείμενο. Είναι η παρουσιαζόμενη ενδυματολογία, αλλά και η παρουσίαση των προσώπων ως χλωμά και "παχουλά" που αντικατοπτρίζουν την μεγαλοαστική και την ελίτ - βασιλική κάστα της εποχής του αποκαλούμενου μεσαίωνα, με μοναδική ίσως εξαίρεση τα έργα του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου (El Greco), η οποία ουδεμία σχέση με την πραγματικότητα έχει.

Ας σκεφτούμε τώρα και κάτι άλλο, φεύγοντας από τον χώρο της εικονογραφίας. Ας σκεφτούμε το τι μας διδάσκει η Γέννηση του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Θα πουν κάποιοι: "μα τι μπορεί να διδάξει μια γέννηση;". Κι όμως... Είναι τρομακτικά τα διδάγματα.

Όπως μας διδάσκει ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, τρεις είναι οι "διεστραμμένοι" έρωτες: ο έρωτας των ηδονών, ο έρωτας του πλούτου κι ο έρωτας της δόξης. "Πάν το εν τω κόσμω η επιθυμία της σαρκός καί η επιθυμία των οφθαλμών καί η αλαζονεία του βίου" (Α΄ Ιω. 2, 16). Τι έχουμε όμως στη Γέννηση του Κυρίου; Τα ακριβώς αντίθετα. Ο πάντων Δεσπότης Θεός, δεν ήρθε στον κόσμο μέσα σε παλάτια, πλούτη, μετάξια κοκ. Ήρθε σεμνά και ταπεινά σε μία Φάτνη. Μια σπηλιά που χρησίμευε ως στάβλος. Προτίμησε τη φτώχεια από τα πλούτη. Κι αυτό γιατί η κυρίαρχα του Θεού είναι πνευματική. Όχι υλική. Δημιούργησε μεν παν υλικόν, αλλά αναπαύεται στο πνευματικό. Εκείνος που προτρέπει τον άνθρωπο στην απόκτηση της ύλης, είναι ο διάβολος. Κι ενώ ο Θεός έφτιαξε τα υλικά πράγματα ώστε να τα απολαμβάνει ο άνθρωπος με σύνεση και σοφία, έρχεται ο διάβολος να διαστρέψει την αρχική σημασία των υλικών αγαθών και να κάνει τον άνθρωπο φιλάργυρο, τσιγκούνη κοκ. Κι αυτή η διαστροφή, εκμαυλίζει την έννοια του εν συνέσει πλουτισμού.

Η διαστροφή των ηδονών, είναι άλλος ένας εκμαυλισμός των αρχικών αξιών της κάθε λογής ηδονής. Ηδονή δημιουργείται με το φαγητό, όπου ο άνθρωπος τρώει μεν για να ζήσει, αλλά για να ευχαριστηθεί την τροφή (ικανοποίηση ηδονικού), θα τη νοστιμίσει με αλάτι, μπαχαρικά κλπ. Κι έρχεται ο μισάνθρωπος διάβολος και τι λέει στον άνθρωπο; "Δε θα τρως για να ζεις άνθρωπε. Θα ζεις για να τρως". Κι έρχεται η λαιμαργία...

Ηδονή δημιουργείται κι από τη συνουσία. Γι' αυτό ο Θεός δημιούργησε τα γεννητικά όργανα με πλήθος απολήξεων που προκαλούν διέγερση κι ευχαρίστηση. Όμως, γιατί το έκανε αυτό ο Θεός; Το έκανε ώστε η διαδικασία της τεκνοποίησης να μην είναι μια αγγαρεία. Να είναι προσιτή κι ευχάριστη ώστε να δημιουργεί στον άνθρωπο την επιθυμία για τεκνοποίηση. Και τι έκανε ο διάβολος; Διαστρέβλωσε και αυτήν την ηδονή, και οι άνθρωποι ξεπέσαμε από τη συνουσία στο σεξ. Διότι η συνουσία, είναι ιερή λέξη αδέλφια μου. Η συνουσία προέρχεται από τις λέξεις "συν" + "ουσία". Δηλαδή την ένωση δύο ουσιών. Κι οι αρχαίοι Έλληνες, όταν μιλούσαν για ουσία, αναφέρονταν στην ψυχή. Μέσω της συνουσίας ενώνονται δύο ψυχές και μαζί με τις ψυχές, ενώνονται τα σώματα, για να πραγματοποιηθεί το "έσονται οι δύο εις σάρκα μίαν". Και πώς οι δύο σάρκες, γίνονται μία; Με την τεκνοποίηση. Ο νέος άνθρωπος που δημιουργείται από την συνουσία, φέρει τα χαρακτηριστικά και των δύο γονέων. Κι αυτό που επέτυχε ο διάβολος, δεν είναι μόνο η απουσία της τεκνογονίας, αλλά και η ασυδοσία στην ερωτική πράξη. Μια πράξη που πλέον γίνεται με στόχο την διεστραμμένη έννοια της ηδονής. Κι εδώ έρχεται η Θεοτόκος η οποία παρέμεινε αγνή. Κι ο Ιησούς, καταδέχτηκε να φιλοξενηθεί στην Αγία της μήτρα, ακριβώς διότι ήταν αγνή. Και παρέμεινε αγνή κι αμόλυντη ακόμη και μετά τη Γέννηση. 

Και ερχόμαστε στη δόξα. Οι αρχαίοι Έλληνες, είχαν ως αυτοσκοπό, την υστεροφημία. Δηλαδή το να αφήσουν ένα καλό όνομα, το οποίο θα τιμάται στις επόμενες γενεές. Μας θυμίζει κάτι αυτό; Ναι! Το "αιωνία η μνήμη" που ψάλλεται κατά την Εξόδιο Ακολουθία. Διότι για να μείνει αιωνία η μνήμη ενός ανθρώπου, μένει όσο υπάρχουν άνθρωποι να τον μνημονεύουν. Όταν δεν υπάρχουν, χάνεται η μνήμη. Και σήμερα θυμόμαστε όλοι μας τους Αγίους. Θυμόμαστε όμως και τους ήρωες: τον Αλέξανδρο, τον Λεωνίδα, τον Αλκιβιάδη, τον Κατσαντώνη, τον Κολοκοτρώνη, την Βυζβίζη, τη Λέλα Καραγιάννη, τον Παπάγο, τον Βλαχάκο, τον Καραθανάση, τον Γιαλοψό, τον Τάσο Ισαάκ, τον Σολωμό Σολωμού, τον Κατσίφα και τόσους άλλους. Θυμόμαστε όμως και τους μεγάλους φιλοσόφους κι επιστήμονες, όπως τον Δημοσθένη, τον Πυθαγόρα, τον Ηράκλειτο, τον Λεύκιππο, τον Θαλή, τον Σωκράτη, τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη, τον Καραθεοδωρή και τόσους άλλους. Αυτοί οι οποίοι απέκτησαν δόξα γιατί προσέφεραν, ο καθ' ένας με τον δικό του τρόπο. Ο Χριστός, ήρθε ταπεινά και ήσυχα, χωρίς τυμπανοκρουσίες και φανφάρες. Δεν επεδίωξε την επίγειο δόξα. Αντιθέτως, θυσιάστηκε. Οι άνθρωποι όμως, θέλουν να έχουν δόξα, χωρίς να προσφέρουν. Θέλουν να γίνουν "μεγάλοι και τρανοί" κι όλοι να μιλούν γι' αυτούς, επειδή έχουν βίλες, κότερα, ακριβά ρούχα, κοσμήματα κοκ. Λες και θα τα πάρουν μαζί τους. Πόσο τεράστια ματαιοδοξία... Αυτήν ακριβώς τη ματαιοδοξία εκμεταλλεύτηκε ο διάβολος κι έκανε τον άνθρωπο ν' αναζητά μανιωδώς την επίγειο δόξα κι όχι την επουράνιο.

Συνεπώς, τα διδάγματα που λαμβάνουμε από την Γέννηση, είναι η ταπείνωση, η ακτημοσύνη, η εγκράτεια, η σύνεση, η ολιγάρκεια και η αναζήτηση της επουρανίου δόξης.

Είθε ο Άγιος Θεός, να μας αξιώσει να κάνουμε την καρδιά μας Φάτνη Του, να γεννηθεί μέσα μας και να μας αναδείξει άξιους της Αιωνίου Ζωής. Αμήν. Γένοιτο.