Κυριακή Γ' Νηστειών: Γιατί η Εκκλησία προβάλλει τον Τίμιο Σταυρό ακριβώς στο μέσον της Μεγάλης Τεσσαρακοστής;

Γράφει ο Γεώργιος Μεταξάς

(email: orthologein@gmail.com

Telegram: https://t.me/orthologein) 

Αδέλφια εν Κυρίω αγαπητά, έρρωσθε κι ευδαιμονείτε εν παντί.

Η Αγία και Μεγάλη Τεσσαρακοστή έχει πλέον φθάσει στο μέσον της πορείας της. Οι πιστοί, βαδίζοντας ήδη αρκετές εβδομάδες στον δρόμο της νηστείας, της προσευχής και της μετανοίας, καλούνται να συνεχίσουν τον πνευματικό αγώνα με την ίδια προθυμία και επιμονή έως την εορτή της Αναστάσεως. Δεν είναι τυχαίο ότι ακριβώς σε αυτό το σημείο της περιόδου η Εκκλησία προβάλλει ενώπιον των πιστών τον Τίμιο και Ζωοποιό Σταυρό. Η Κυριακή Γ΄ των Νηστειών, γνωστή ως Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως, αποτελεί ένα πνευματικό ορόσημο μέσα στην πορεία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Όπως ο ταξιδιώτης που διανύει έναν μακρύ δρόμο βρίσκει δύναμη όταν συναντήσει έναν τόπο αναπαύσεως, έτσι και ο πιστός, κουρασμένος από τον αγώνα της νηστείας, καλείται να αντλήσει νέα δύναμη από την θέα και την προσκύνηση του Τιμίου Σταυρού.

Η παρουσία του Σταυρού στο μέσον της Τεσσαρακοστής δεν αποτελεί απλώς μια λειτουργική πράξη, αλλά μία βαθιά θεολογική υπενθύμιση. Ο Σταυρός βρίσκεται στο κέντρο της χριστιανικής ζωής, διότι μέσω αυτού πραγματοποιήθηκε η σωτηρία του κόσμου. Η Εκκλησία προβάλλει τον Σταυρό όχι ως σύμβολο πόνου ή ήττας, αλλά ως σημείο νίκης και ελπίδας. Εκεί όπου ο κόσμος βλέπει την ήττα, η Εκκλησία βλέπει την αρχή της ζωής. Εκεί όπου ο άνθρωπος βλέπει το τέλος, η πίστη αποκαλύπτει την αρχή της Αναστάσεως.

Ευαγγελική περικοπή

Εἶπεν ὁ Κύριος· ὅστις θέλει ὀπίσω μου ἀκολουθεῖν, ἀπαρνησάσθω ἑαυτὸν καὶ ἀράτω τὸν σταυρὸν αὐτοῦ, καὶ ἀκολουθείτω μοι. Ὅς γὰρ ἂν θέλῃ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ σῶσαι, ἀπολέσει αὐτήν· ὃς δ’ ἂν ἀπολέσῃ τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν ἕνεκεν ἐμοῦ καὶ τοῦ εὐαγγελίου, οὗτος σώσει αὐτήν. Τί γὰρ ὠφελήσει ἄνθρωπον ἐὰν κερδήσῃ τὸν κόσμον ὅλον, καὶ ζημιωθῇ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ; ἢ τί δώσει ἄνθρωπος ἀντάλλαγμα τῆς ψυχῆς αὐτοῦ; Ὅς γὰρ ἐὰν ἐπαισχυνθῇ με καὶ τοὺς ἐμοὺς λόγους ἐν τῇ γενεᾷ ταύτῃ τῇ μοιχαλίδι καὶ ἁμαρτωλῷ, καὶ ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐπαισχυνθήσεται αὐτὸν ὅταν ἔλθῃ ἐν τῇ δόξῃ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ μετὰ τῶν ἀγγέλων τῶν ἁγίων. Καὶ ἔλεγεν αὐτοῖς· Ἀμὴν λέγω ὑμῖν ὅτι εἰσί τινες ὧδε τῶν ἑστηκότων, οἵτινες οὐ μὴ γεύσωνται θανάτου ἕως ἂν ἴδωσι τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ ἐληλυθυῖαν ἐν δυνάμει.

(Μαρκ, κεφ. 8, στ. 34 – κεφ. 9, στ. 1)

Παρατηρήσεις επί της περικοπής

Η ευαγγελική περικοπή της Κυριακής της Σταυροπροσκυνήσεως περιλαμβάνει μία από τις πλέον γνωστές αλλά και βαθύτερες φράσεις του Κυρίου: «Ὅστις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν, ἀπαρνησάσθω ἑαυτόν καί ἀράτω τόν σταυρόν αὐτοῦ καί ἀκολουθείτω μοι». Η φράση αυτή έχει ερμηνευθεί ποικιλοτρόπως μέσα στην πατερική παράδοση και ασφαλώς δεν εξαντλείται σε μία μόνο προσέγγιση. Ωστόσο, η ουσία της βρίσκεται ήδη στο πρώτο μέρος της προτάσεως, στο «ὀπίσω μου ἐλθεῖν». Ο Χριστός δεν ζητεί από τον άνθρωπο απλώς να σηκώσει ένα βάρος ούτε να επιδείξει μια ηρωική αντοχή στον πόνο. Πρωτίστως τον καλεί να βαδίσει πίσω Του, να ακολουθήσει δηλαδή την οδό που Εκείνος ήδη άνοιξε.

Η λεπτομέρεια αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, διότι αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο ο ίδιος ο Χριστός αντιλαμβάνεται την σχέση Του με τον άνθρωπο. Δεν παρουσιάζεται ως ένας ηγέτης που διατάζει τους άλλους να προχωρήσουν πρώτοι στον αγώνα, αλλά ως εκείνος που προπορεύεται. Στέκεται μπροστά από τον άνθρωπο και ανοίγει τον δρόμο, αναλαμβάνοντας ο ίδιος πρώτος τον Σταυρό. Με αυτή την έννοια, ο Χριστός δεν καλεί τον άνθρωπο να βαδίσει προς ένα άγνωστο μονοπάτι μόνος του, αλλά να ακολουθήσει τα ίχνη Εκείνου που ήδη έχει περάσει από αυτήν την οδό. Εκτός αυτού, ο Ιησούς μπαίνει μπροστά στον άνθρωπο ως ασπίδα από τα πυρά του πονηρού. Κι αυτό δείχνει την ανιδιοτελή αγάπη του Ιησού προς τον άνθρωπο. 

Έτσι γίνεται φανερό ότι ο Σταυρός, τον οποίο καλείται να σηκώσει ο πιστός, δεν είναι μια αυθαίρετη δοκιμασία ούτε ένα βάρος που επιβάλλεται χωρίς νόημα. Είναι η συμμετοχή του ανθρώπου στην ίδια πορεία που διάβηκε ο Χριστός. Ο Σταυρός του πιστού δεν είναι κάτι ανεξάρτητο από τον Σταυρό του Κυρίου, αλλά προέκταση και συμμετοχή σε αυτόν. Και ακριβώς γι’ αυτό η πρόσκληση του Χριστού δεν είναι απειλητική, αλλά παρηγορητική: ο άνθρωπος δεν περπατά μόνος, αλλά πίσω από Εκείνον που ήδη νίκησε τον θάνατο.

Ο Τίμιος Σταυρός κατά την Πατερική Παράδοση

Η πατερική παράδοση της Εκκλησίας ερμήνευσε πάντοτε τον Σταυρό όχι μόνο ως ιστορικό γεγονός της Σταυρώσεως του Κυρίου, αλλά και ως τρόπο ζωής για τον πιστό. Οι Πατέρες τονίζουν ότι ο Σταυρός δεν είναι απλώς ένα εξωτερικό σύμβολο, αλλά μία εσωτερική πνευματική στάση, η οποία εκφράζεται μέσα από την άρνηση του εγωισμού και την εμπιστοσύνη στο θέλημα του Θεού. Όταν ο Χριστός καλεί τον άνθρωπο να «ἀπαρνησάσθω ἑαυτόν», δεν εννοεί την καταστροφή της ανθρώπινης προσωπικότητας, αλλά την υπέρβαση του παλαιού ανθρώπου, δηλαδή της εγωκεντρικής ζωής που απομακρύνει τον άνθρωπο από τον Θεό.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο Σταυρός γίνεται η καθημερινή άσκηση της χριστιανικής ζωής. Είναι η υπομονή στις δοκιμασίες, η συγχώρηση απέναντι στην αδικία, η ταπείνωση εκεί όπου ο κόσμος προβάλλει την φιλαυτία και την υπερηφάνεια. Ο πιστός που σηκώνει τον δικό του σταυρό δεν καλείται να αναζητήσει τον πόνο, αλλά να αντιμετωπίσει με πίστη τις δυσκολίες που αναπόφευκτα εμφανίζονται στην ανθρώπινη ζωή. Έτσι ο Σταυρός μετατρέπεται από σύμβολο οδύνης σε σημείο πνευματικής νίκης.

Για τον λόγο αυτό η Εκκλησία προβάλλει τον Τίμιο Σταυρό στο μέσον της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Η πορεία της νηστείας δεν είναι ένας απλός εξωτερικός κανόνας, αλλά μια πνευματική άσκηση που καλεί τον άνθρωπο να σταυρώσει τα πάθη του και να ανακαινίσει την καρδιά του. Η θέα και η προσκύνηση του Σταυρού υπενθυμίζει στον πιστό ότι ο αγώνας αυτός δεν είναι μάταιος, διότι οδηγεί τελικά στην Ανάσταση. Όπως ο Σταυρός προηγήθηκε της Αναστάσεως του Χριστού, έτσι και ο προσωπικός σταυρός κάθε πιστού αποτελεί την οδό που οδηγεί στην πνευματική ζωή και στην κοινωνία με τον Θεό.

Κατακλείδα

Η Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως στέκεται ως πνευματικός σταθμός μέσα στην πορεία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Η Εκκλησία προβάλλει τον Τίμιο Σταυρό στο μέσον του αγώνα της νηστείας, όχι για να υπενθυμίσει τον πόνο, αλλά για να ενισχύσει τον πιστό με την ελπίδα της νίκης. Όπως ο στρατιώτης που αντικρίζει το λάβαρο της νίκης λαμβάνει νέο θάρρος για να συνεχίσει τον αγώνα, έτσι και ο χριστιανός, βλέποντας τον Σταυρό, ανανεώνει την δύναμή του για να προχωρήσει μέχρι το τέλος της πνευματικής του πορείας.

Η πρόσκληση του Χριστού παραμένει πάντοτε η ίδια: «Ὅστις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν». Δεν πρόκειται για εξαναγκασμό, αλλά για ελεύθερη κλήση. Ο Χριστός προπορεύεται και ανοίγει τον δρόμο, καλώντας τον άνθρωπο να Τον ακολουθήσει με εμπιστοσύνη. Ο Σταυρός, επομένως, δεν είναι το τέλος της πορείας, αλλά η αρχή της αληθινής ζωής. Μέσα από αυτόν ο άνθρωπος μαθαίνει να υπερβαίνει τον εγωισμό του, να εμπιστεύεται τον Θεό και να προχωρεί προς την πνευματική αναγέννηση.

Γι’ αυτό και η Εκκλησία καλεί τους πιστούς να προσκυνήσουν τον Τίμιο Σταυρό με ευλάβεια και ευγνωμοσύνη. Η προσκύνηση αυτή δεν αποτελεί απλώς μια εξωτερική πράξη, αλλά μια υπενθύμιση ότι ο δρόμος προς την Ανάσταση περνά πάντοτε μέσα από τον Σταυρό. Και όπως ο Κύριος μετέβαλε τον Σταυρό από όργανο θανάτου σε σύμβολο ζωής, έτσι και ο πιστός, ακολουθώντας τον Χριστό, μετατρέπει τις δοκιμασίες της ζωής σε ευκαιρία πνευματικής μεταμορφώσεως και ελπίδας.

Έτσι, βαδίζοντας πλέον προς τις τελευταίες εβδομάδες της Αγίας και Μεγάλης Τεσσαρακοστής, ο πιστός καλείται να συνεχίσει τον αγώνα του με ανανεωμένη πίστη και υπομονή, έχοντας πάντοτε μπροστά του τον Σταυρό του Κυρίου ως σημείο ενισχύσεως, ελπίδος και νίκης.