Το προδρομικό βάπτισμα ως κομβικό σημείο του ανθρωποσωτηρίου έργου του Ιησού

 

Γράφει ο Γεώργιος Μεταξάς 

Αδέλφια εν Κυρίω αγαπητά, έρρωσθε κι ευδαιμονείτε εν παντί!

Σήμερα θα ασχοληθούμε με το λεγόμενο "Προδρομικό βάπτισμα". Δηλαδή το βάπτισμα που τελούσε ο Τίμιος Πρόδρομος στον Ιορδάνη ποταμό. Θα προβούμε σε μια συγκριτική του προδρομικού βαπτίσματος, με το ιουδαϊκό, το Ορθόδοξο χριστιανικό και το αρχαίο ελληνικό. Θα ανιχνεύσουμε τις συνδέσεις και τις διαφορές, σε μια προσπάθεια να καταδείξουμε γιατί το προδρομικό βάπτισμα αποτελεί ένα κομβικό σημείο στο ανθρωποσωτήριο έργο του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού.

Το προδρομικό βάπτισμα του Ιωάννου δεν αποτελεί ένα απλό ιστορικό ή τυπικό επεισόδιο που προηγείται του δημόσιου έργου του Ιησού Χριστού, αλλά ένα κομβικό και αποκαλυπτικό γεγονός μέσα στο ίδιο το ανθρωποσωτήριο σχέδιο του Θεού. Στέκει ως το όριο μεταξύ Παλαιάς και Καινής Οικονομίας, ως το τελευταίο κάλεσμα της προφητικής φωνής και ταυτόχρονα ως η προαναγγελία της εν Χριστώ αναγεννήσεως.

Ο Ιωάννης ο Πρόδρομος δεν βαπτίζει «εις άφεσιν αμαρτιών» με την έννοια της μυστηριακής χάριτος, αλλά «βάπτισμα μετανοίας», καλώντας τον άνθρωπο σε υπαρξιακή εγρήγορση, σε ρήξη με τον παλαιό τρόπο υπάρξεως και σε προετοιμασία για την επικείμενη παρουσία του Μεσσία. Το ύδωρ του Ιορδάνου δεν καθαίρει ακόμη οντολογικώς, αλλά ελέγχει, απογυμνώνει και αποκαλύπτει την πνευματική κατάσταση του ανθρώπου, φέρνοντάς τον ενώπιον της αληθείας του. Κι αυτό διότι προ του βαπτίσματος, ο Τίμιος Πρόδρομος εξομολογεί όσους πρόκειται να βαπτιστούν. Ο ίδιος ανακοινώνει ότι έλαβε παρά Θεού τη χάρη του να βαπτίζει. Η δύναμη του λόγου του είναι τέτοια που εξαναγκάζει τους συναγώγους να μην το αρνηθούν, στεκόμενοι με φόβο απέναντι στο "φαινόμενο" της εποχής που αποκαλείται Ιωάννης.

Η είσοδος όμως του ίδιου του Χριστού στα νερά του Ιορδάνου μεταβάλλει ριζικά το νόημα του γεγονότος. Ο αναμάρτητος προσέρχεται σε βάπτισμα μετανοίας, όχι για να καθαρθεί, αλλά για να αγιάσει την κτίση, να καταδυθεί εκούσια στα ύδατα του θανάτου και να προτυπώσει την εις Άδου κάθοδό Του. Εκεί, στον Ιορδάνη, ο Χριστός δεν μετανοεί, αλλά συγκαταβαίνει· δεν εξομολογείται, αλλά σηκώνει επάνω Του το βάρος της πτώσεως του κόσμου. Στην πατερική παράδοση η κάθοδος στα ύδατα στον Ιορδάνη θεωρείται ως σύμβολο της καθόδου του Χριστού προς τα κάτω και της συγκέντρωσης όλης της φθοράς και του θανάτου, ώστε να μπορέσει να τα νικήσει 

Χαρακτηριστική είναι η περιγραφή στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον (κεφ. 1, στ. 24 - 27) όπου οι Φαρισαίοι, αφού τον ρωτούν ποιος είναι, αν είναι προφήτης, ή ο Ηλίας ή ο Χριστός (σημ. με τον όρο "Χριστός", νοείται εκείνος που έλαβε το χρίσμα παρά Θεού), εκείνος απαντά αρνητικά. Κι όταν ερωτάται να πει τελικά ποιος είναι και με ποια δικαιοδοσία βαπτίζει, ώστε να μεταφέρουν την απάντηση σε εκείνους που τους έστειλαν, δηλαδή τους Λευίτες, απαντά:

"Καὶ ἀπεσταλμένοι ἦσαν ἐκ τῶν Φαρισαίων. καὶ ἠρώτησαν αὐτὸν καὶ εἶπαν αὐτῷ, Τί οὖν βαπτίζεις εἰ σὺ οὐκ εἶ ὁ Χριστὸς οὐδὲ ᾽Ηλίας οὐδὲ ὁ προφήτης; ἀπεκρίθη αὐτοῖς ὁ ᾽Ιωάννης λέγων, ᾽Εγὼ βαπτίζω ἐν ὕδατι· μέσος ὑμῶν ἕστηκεν ὃν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε, ὁ ὀπίσω μου ἐρχόμενος, οὗ οὐκ εἰμὶ [ἐγὼ] ἄξιος ἵνα λύσω αὐτοῦ τὸν ἱμάντα τοῦ ὑποδήματος."

(ν.ε. Και οι απεσταλμένοι ήταν από την τάξη των Φαρισαίων. Και τον ηρώτησαν και του είπαν· “γιατί λοιπόν βαπτίζεις, αφού συ δεν είσαι ο Χριστός ούτε ο Ηλίας ούτε ο προφήτης;” Τους απάντησε ο Ιωάννης λέγοντας· “εγώ μεν σας βαπτίζω με νερό· ανάμεσα σας δε βρίσκεται εκείνος, τον οποίον σεις δεν γνωρίζετε. Αυτός είναι που έρχεται ύστερα από εμένα, ο οποίος όμως υπήρξε πριν από εμένα, και του οποίου εγώ δεν είμαι άξιος να λύσω ούτε το λουρί του υποδήματός του”.)

Κι αυτοί οι λόγοι του Τιμίου Προδρόμου, είναι η βάση της αναλύσεως στην οποία θα προβούμε.

Το προδρομικό βάπτισμα, καθίσταται προτύπωση και προοίμιο: προτύπωση του χριστιανικού βαπτίσματος, προοίμιο της σταυρικής θυσίας και της αναστάσιμης νίκης. Είναι η στιγμή κατά την οποία ο παλαιός άνθρωπος καλείται να αναγνωρίσει το αδιέξοδό του και να στραφεί προς Εκείνον που «βαπτίζει εν Πνεύματι Αγίω και πυρί». Χωρίς τον Ιορδάνη, δεν νοείται το Πάσχα· και χωρίς τη μετάνοια που κηρύσσει ο Πρόδρομος, η σωτηρία παραμένει ακατανόητη και ανενεργή.

Γι’ αυτό και το προδρομικό βάπτισμα δεν είναι απλώς προϊστορία της Εκκλησίας, αλλά θεμέλιο πνευματικής αυτογνωσίας: μια διαρκής υπενθύμιση ότι η είσοδος στο φως περνά πάντοτε μέσα από την κάθοδο, την ταπείνωση και τη συντριβή.

Ας δούμε τώρα τις ιδιαιτερότητες εκάστου βαπτίσματος.

Ιουδαϊκό βάπτισμα: Το Ιουδαϊκό βάπτισμα, είχε ως στόχο να περάσει ο άνθρωπος καθαρός στον ναό του Σολομώντα. Με μια διαφορά. Στόχευε στη σωματική κάθαρση κι όχι στην πνευματική. Δεν απάλασσε τον άνθρωπο από την αμαρτία. Αν για παράδειγμα κάποιος άγγιζε νεκρό, ή πλησίαζε νεκρούς ή έτρωγε απαγορευμένη τροφή, λουζότανε και θεωρείτο ακάθαρτος μέχρι το βράδυ εκείνης της ημέρας (Λευϊτ. 15,5). Μετά όμως θεωρείτο καθαρός. Αυτό δείχνει την πνευματική ατέλεια των Ιουδαίων, οι οποίοι ωστόσο, με αυτόν τον τρόπο, έμπαιναν σε μια διαδικασία ευλάβειας.

Το προδρομικό βάπτισμα: Ήδη πιο πάνω αναφέρθηκαν τα σημεία του προδρομικού βαπτίσματος, ωστόσο θα κάνουμε μια μικρή σύνοψη. Ο Τίμιος Πρόδρομος, πριν βαπτίσει εξομολογούμενο (Ματθ. κεφ. 3, στ. 6), καταδεικνύοντας με αυτόν τον τρόπο ότι η μετάνοια αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη σωτηρία των ανθρώπων (Λουκ. κεφ. 3, στ. 8). Ωστόσο, ο Ιωάννης βάπτιζε με σκέτο νερό. Δηλαδή, από το βάπτισμά του έλειπε το "πυρ". Το Άγιο Πνεύμα (Πράξεις, κεφ. 19, στ. 1-6) , το οποίο εμφανίστηκε με την βάπτιση του Ιησού, εν είδει περιστεράς. Ήταν η στιγμή που η Αγία Τριάδα εμφανίστηκε στους ανθρώπους: ο Θεός Πατήρ ως φωνή λέγουσα "ἔτι αὐτοῦ λαλοῦντος ἰδοὺ νεφέλη φωτεινὴ ἐπεσκίασεν αὐτούς, καὶ ἰδοὺ φωνὴ ἐκ τῆς νεφέλης λέγουσα· οὗτός ἐστιν ὁ υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ εὐδόκησα· αὐτοῦ ἀκούετε·" (Ματθ. κεφ. 17, στ. 5), ο Θεός Υιός με φυσική παρουσία εντός του Ιορδάνου ποταμού, κι ο Θεός Άγιο Πνεύμα, υπεράνω του Ιησού.

Συνεπώς, το προδρομικό βάπτισμα, είναι η προετοιμασία της αποδοχής του Ιησού ως Μεσσία, αλλά ταυτόχρονα ήταν «βάπτισμα μετανοίας εις άφεσιν αμαρτιών» (Λουκ. 3,3). Ήταν ένα βάπτισμα ανώτερο των ιουδαϊκών καθαρμών, αλλά και κατώτερο του Ορθοδόξου βαπτίσματος, διότι δεν χάριζε το Άγιο Πνεύμα, αλλά χάριζε άφεση αμαρτιών.

Το γεγονός ότι ο Ιησούς βαπτίστηκε από τον Ιωάννη αν και αναμάρτητος, έχει την εξήγησή του. Αρχικά, για να εκπληρωθούν οι προφητείες. Όταν ο Ιωάννης διαμαρτυρήθηκε στον Χριστό λέγοντάς του ότι εκείνος έπρεπε να βαπτιστεί από τον Ιησού κι όχι το αντίθετο, ο Ιησούς του απάντησε: "Άφες άρτι· ούτω γαρ πρέπον εστίν ημίν πληρώσαι πάσαν δικαιοσύνην" (Ματθ. κεφ. 3, στ. 14-15). Με τον όρο "δικαιοσύνη", εννοεί αυτό ακριβώς: την εκπλήρωση των προφητειών. Από την άλλη πλευρά, με την βάπτιση του Ιησού, εμφανίστηκε στην πληρότητά της η Αγία Τριάδα, προκειμένου να τονιστεί αφ' ενός μεν ότι ο Ιησούς έχει αποσταλεί από τον Θεό κι αφ' ετέρου για να γίνει εμφανές ότι με την παρουσία του Ιησού, έρχεται και το Άγιο Πνεύμα. Ταυτόχρονα όμως συνέβη και κάτι πολύ ισχυρό. Ο Ιησούς έκλινε την Αγία Του κεφαλή στον Τίμιο Πρόδρομο. Ο Θεός έκλινε κεφαλή στον άνθρωπο, επιδεικνύοντας άκρα ταπείνωση. Με αυτήν Του την κίνηση, καταίσχυνε τον διάβολο ο οποίος έχει πολύ εγωισμό κι υπερηφάνεια. Τον κατετρόπωσε. 

Κι επειδή κάποιοι μπορεί να πουν "εν τάξει... Συγγενείς ήταν ο Ιωάννης με τον Χριστό, οπότε ο Ιωάννης μεροληπτούσε", θ' απαντήσω το εξής: μπορεί να ήταν συγγενείς (για την ακρίβεια ο Ιωάννης ήταν κατά σάρκα θείος του Χριστού), όμως ο Ιωάννης δεν τον γνώριζε. Κι αυτό διότι έφυγε από νωρίς στην έρημο και δεν είδε τον Ιησού να μεγαλώνει. Δεν ήξερε τη μορφή Του. Τον αναγνώρισε από την εμφάνιση του Αγίου Πνεύματος. 

Να σημειωθεί επίσης, ότι μετά από την βάπτιση του Ιησού, ο Ιωάννης σταμάτησε να βαπτίζει. Το έργο του είχε τελειώσει. Αποτραβήχθηκε απ' όπου δίδασκε και - ως γνωστόν - ήλεγχε αυστηρά την πολιτική εξουσία. 

Αρχαιοελληνικό βάπτισμα: Πιθανόν να αναρωτιέστε για ποιον λόγο αναφέρω το αρχαίο ελληνικό βάπτισμα σε αυτό το άρθρο. Ο λόγος είναι ότι το Ορθόδοξο βάπτισμα "οικειοποιήθκε" κατά ένα ικανό ποσοστό το τυπικό του αρχαίου ελληνικού.

Στο αρχαιοελληνικό βάπτισμα, υπήρχε αρχικά η ονοματοδοσία, που πραγματοποιούνταν την 9η ημέρα από την γέννηση για τα αγόρια και την 12η για τα κορίτσια. Έτσι τα παιδιά λάμβαναν το πρώτο τους όνομα. Ως "αντιγραφή" αυτού, στην Ορθόδοξο Εκκλησία έχουμε το αεροβάπτισμα, αλλά με τις εξής διαφορές: το αεροβάπτισμα τελείται μόνο σε έκτακτες περιπτώσεις όπου το βρέφος κινδυνεύει για λόγους υγείας και - σε αντίθεση με το αρχαιοελληνικό - καλείται το Άγιο Πνεύμα και η Θεία Χάρις. Στην ενηλικίωσή τους, γινόταν το κανονικό βάπτισμα, όπου υπήρχε βάπτισμα με νερό. Δηλαδή, είχαμε κι εδώ καθαρμό. Υπήρχε ένας συμβολισμός καθάρσεως και ταυτόχρονα η έννοια της νέας κατάστασης. Ουσιαστικά τη μετάβαση από την εφηβεία στην ενηλικίωση και ταυτόχρονα το ξεκίνημα μιας νέας ζωής, αλλά με την έννοια της απόκτησης σοφίας. Εκείνο που εξέλειπε ήταν η παρουσία του Θεού ως σωτήρα, συνεπώς δεν υπήρχε η σωτηριολογική έννοια και η Θεία Χάρις. Με το αρχαιοελληνικό βάπτισμα, γινόταν και η εισαγωγή του ανθρώπου στα μυστήρια (Ελευσίνια, Δελφικά, Καβείρια κοκ).

Ορθόδοξο βάπτισμα: Κάποιος θα ρωτήσει πιθανόν, για ποιον λόγο γράφω "Ορθόδοξο βάπτισμα" κι όχι "χριστιανικό βάπτισμα". Το γράφω έτσι, διότι μόνο η Ορθόδοξη Εκκλησία εξακολουθεί να έχει την Αποστολική Διαδοχή και μόνο η Ορθόδοξη Εκκλησία απολαμβάνει της Θείας Χάριτος. Και σπεύδω να εξηγήσω.

Οι Μονοφυσίτες, αποτελούν χριστιανικό δόγμα. Ωστόσο, απώλεσαν τη Θεία Χάρη με την καταδίκη του μονοφυσιτισμού στην Δ' Οικουμενική Σύνοδο που έλαβε χώρα το 451μ.Χ. στη Χαλκηδόνα. Εξ αιτίας αυτής της Συνόδου αποκαλούνται κι "αντιχαλκηδόνιοι", δηλαδή ότι είναι αντίθετοι στο πνεύμα και τους όρους της Συνόδου της Χαλκηδόνας.

Οι παπικοί, οι οποίοι κακώς αποκαλούνται "καθολικοί" αφού καθολική είναι μόνο η Ορθόδοξη Εκκλησία (στο σύμβολο της Πίστεως ομολογούμε: "...εις μίαν Αγίαν, καθολικήν και αποστολικήν Εκκλησίαν..."), απώλεσαν τη Θεία Χάρη με το Σχίσμα του 1054 και τα σχετικά αναθέματα. Από αυτούς ύστερα προήλθαν οι Λουθηρανοί (αποκαλούμενοι και Διαμαρτυρόμενοι ή Προτεστάντες - εκ του "protest" = διαμαρτύρομαι) ονομαζόμενοι έτσι από τον Μαρτίνο Λούθηρο (1483 - 1546) ο οποίος ήρθε σε ρήξη με την "Αγία Έδρα" κι αντί να επιστρέψει στην Ορθοδοξία, δημιούργησε δικό του δόγμα. Κι από τους Λουθηρανούς, ξεκίνησαν να ξεπηδούν διάφορα δόγματα, με αποτέλεσμα σήμερα να αριθμούμε πάνω από 120.000 αιρέσεις και παραχριστιανικές οργανώσεις (βλ. έρευνες και άρθρα του π. Αντωνίου Αλεβιζόπουλου) εκ των οποίων ούτε μία δε φέρει τη Θεία Χάρη.

Το Ορθόδοξο βάπτισμα λοιπόν, χαρακτηρίζεται από την αναγέννηση του ανθρώπου. Ο παλαιός άνθρωπος νεκρώνεται ("Συνετάφημεν αὐτῷ διὰ τοῦ βαπτίσματος εἰς τὸν θάνατον…" ομολογεί ο Απόστολος των Εθνών Παύλος) ώστε να αναγεννηθεί εν Θεώ. Ο νέος αυτός άνθρωπος, ενδύεται Χριστό ("Όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε, Χριστόν ενεδύσασθε"), λαμβάνει τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, εισέρχεται πλέον ενεργά στη στρατευμένη Εκκλησία και μάχεται για τη σωτηρία του. Μια σωτηρία που δεν μπορεί να επιτευχθεί, εάν δεν έχει προηγηθεί το Άγιο Βάπτισμα. Οι δε καταδύσεις στην κολυμβήθρα, είναι τρεις (εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος) (βλ. σχετικό άρθρο στο ιστολόγιό μας) οι οποίες προτυπώνουν την τριήμερη εις Άδου κάθοδον του Ιησού, καταδεικνύοντας έτσι και τον "θάνατο" του παλαιού ανθρώπου και την αναγέννηση του νέου.

Το Ορθόδοξο Βάπτισμα ωστόσο, έχει κάποια προαπαιτούμενα, τα οποία είναι η κατήχηση και η οκειοθελής επιθυμία του να βαπτιστεί κάποιος. Και τα δύο αυτά, καταπατώνται με τον νηπιοβαπτισμό. Το νήπιο, αφ' ενός μεν δεν κατηχείται κι αφ' ετέρου δεν πηγαίνει οικειοθελώς στην κολυμβήθρα. Τις λεπτομέρειες για αυτό το θέμα, τις έχω ήδη καταθέσει στο αναφερόμενο άρθρο της προηγούμενης παραγράφου. Δε χρειάζεται να τα επαναλάβω.

Κατακλείδα

Φτάνοντας στο τέλος του άρθρου, θα τονίσω τη σημασία του προδρομικού βαπτίσματος στο ανθρωποσωτήριο έργο του Χριστού. Το προδρομικό βάπτισμα, είναι μία "αναβάθμιση", αν μου επιτρέπεται η έκφραση, του ιουδαϊκού βαπτίσματος αλλά και του αρχαιοελληνικού. Εισάγει την μετάνοια ως σημαντικό στοιχείο της σωτηρίας της ανθρωπότητας και αποτελεί τον πρόδρομο του Ορθοδόξου βαπτίσματος, το οποίο μαζί με την μετάνοια, την εξομολόγηση και τη συμμετοχή στη μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας, κι ιδίως της Θείας Κοινωνίας, οδηγεί με ασφάλεια στην σωτηρία και την Ουράνιο Βασιλεία του Θεού, την οποία είθε να απολαύσει άπασα η ανθρωπότητα. Αμήν. Γένοιτο.